Hà Nội sau mưa lớn: “đô thị thông minh vẫn chìm trong biển nước”

Hà Nội sau mưa lớn:
“đô thị thông minh vẫn chìm trong biển nước”

Trần Huy Mẫn

 

Người ta dễ đổ lỗi cho mưa lớn. Nhưng khi nhìn sâu vào quá trình đầu tư, ý chí quản trị và trách nhiệm công, bức tranh hiện ra rõ ràng hơn: suốt hai thập kỷ, Hà Nội đã chi hàng chục nghìn tỷ đồng cho chống ngập, nhưng hiệu quả vẫn dậm chân tại chỗ. 

5 giờ sáng, ngày 7/10 trời còn đổ mưa to. Con phố Tố Hữu – tuyến đường huyết mạch phía Tây Hà Nội – ngập sâu hơn nửa mét. Ô tô xếp hàng dài, xe máy chết máy nằm la liệt, người dân xắn quần, dắt xe bì bõm qua dòng nước đen ngòm. Tiếng còi inh ỏi, tiếng máy bơm nước gầm rú xen lẫn tiếng than thở: “Năm nào cũng thế, mưa là ngập, ngập là tắc!”. Những người mẹ dắt con nhỏ đội mưa đi học, những người bán hàng rong tìm chỗ trú, còn sinh viên thì nhắn nhau “nghỉ học vì đường biến thành sông”.

Cảnh tượng ấy lặp lại suốt nhiều ngày qua, sau hai đợt mưa lớn đầu tháng 10/2025. Hà Nội một lần nữa “vỡ trận”. Từ nội đô đến khu đô thị mới, từ phố cổ đến đại lộ, đâu đâu cũng thấy xe chết máy, người dân vật vã lội nước trong mưa. Những tuyến phố được mệnh danh là “hiện đại” như Phạm Văn Đồng, Nguyễn Xiển, Mễ Trì, Tố Hữu, Cầu Diễn… lại biến thành sông chỉ sau vài giờ mưa xối xả.

Theo Công ty Thoát nước Hà Nội, hoàn lưu bão Matmo và vùng hội tụ gió đã khiến lượng mưa tại nhiều khu vực vượt 200 mm, riêng Ô Chợ Dừa đo được hơn 223 mm – mức mưa cực lớn trong đô thị. Hệ quả: 122 điểm ngập, trong đó 29 điểm ngập nặng không thể lưu thông. Nhiều trường phổ thông, đại học buộc phải cho học sinh nghỉ học hoặc chuyển sang học trực tuyến khẩn cấp. Giao thông tê liệt, hàng quán đóng cửa, tiểu thương thiệt hại nặng, giá rau củ tăng gấp đôi, gấp ba do hàng hư hỏng, nguồn cung đứt gãy. Một cơn mưa vài tiếng đã đủ khiến “thành phố đáng sống” hóa thành thành phố đáng sợ.

Nếu chỉ nhìn sự kiện, người ta dễ đổ lỗi cho mưa lớn. Nhưng khi nhìn sâu vào quá trình đầu tư, ý chí quản trị và trách nhiệm công, bức tranh hiện ra rõ ràng hơn: suốt hai thập kỷ, Hà Nội đã chi hàng chục nghìn tỷ đồng cho chống ngập, nhưng hiệu quả vẫn dậm chân tại chỗ.

Năm 2006, thành phố từng nhận khoản vay hơn 5.000 tỷ đồng từ Ngân hàng Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JBIC) cho Dự án thoát nước và cải thiện môi trường Hà Nội giai đoạn 2. Khi đó, lãnh đạo cam kết: “Ba năm nữa, nội thành sẽ hết ngập”. Thế nhưng, 20 năm sau, Hà Nội 2025 vẫn lặp lại hình ảnh của chính mình năm 2008 — đường hóa sông, xe nổi bồng bềnh, người dân lội nước giữa “thủ đô nghìn năm văn hiến”.

Theo báo cáo kiểm toán, chỉ riêng giai đoạn 2011–2020, Hà Nội đã chi hơn 11.000 tỷ đồng cho các dự án thoát nước và xử lý úng ngập. Song thành phố vẫn còn hơn 120 điểm ngập cố hữu, trong đó gần 30 điểm “không thể xử lý ngay” vì “quy hoạch chưa đồng bộ”. Nói cách khác, tiền đã chi – nước vẫn không thoát.

Nguyên nhân không chỉ do mưa cực đoan. Hệ thống thoát nước của Hà Nội được thiết kế từ thập niên 1980, nay phải phục vụ gần 10 triệu dân cùng hàng triệu phương tiện. Quy hoạch bị chia cắt, mỗi quận một mô hình, mỗi phường một dự án, thiếu kết nối tổng thể. Ao hồ – “lá phổi điều tiết nước” – bị san lấp hoặc ô nhiễm. Cống rãnh tắc nghẽn vì rác, trạm bơm không đủ công suất, hệ thống cảm biến và bản đồ ngập “đô thị thông minh” chưa bao giờ vận hành hiệu quả.

Đáng nói hơn, trách nhiệm bị chia nhỏ và tan biến. Sở Xây dựng, Sở Giao thông, Sở Quy hoạch – Kiến trúc, công ty thoát nước, các quận – huyện… mỗi bên phụ trách một phần, không có đầu mối thống nhất. Khi ngập úng xảy ra, mọi bên đều có lý do để “không phải lỗi của mình”.

Người dân có quyền đặt câu hỏi:

– Ai giám sát hiệu quả các dự án chống ngập?

– Ai chịu trách nhiệm khi phố vẫn ngập, dù ngân sách đã chi hàng chục nghìn tỷ?

– Vì sao sau mỗi trận mưa, không một lãnh đạo nào đứng ra xin lỗi hay giải trình?

Câu trả lời, đến nay, vẫn chỉ là những cụm từ quen thuộc: “Đang kiểm tra nguyên nhân, sẽ xử lý dứt điểm.” Nhưng bao nhiêu năm qua, “dứt điểm” vẫn nằm trên giấy.

Ngập úng ở Hà Nội không chỉ là thất bại kỹ thuật, mà là thước đo năng lực quản trị đô thị. Một thành phố tự nhận là “thông minh” không thể để người dân dùng thuyền vượt qua ngã tư, học sinh nghỉ học vì đường ngập, tiểu thương mất trắng vì hàng hóa ướt hỏng, và thực phẩm tăng giá ngay sau mỗi trận mưa.

Đã đến lúc Hà Nội cần một cuộc “đại phẫu” thật sự cho hạ tầng thoát nước, không chỉ bằng tiền mà bằng trách nhiệm và sự minh bạch. Thành phố phải công khai danh mục các dự án chống ngập, tiến độ, nguồn vốn, kết quả nghiệm thu; đồng thời xác định rõ trách nhiệm cá nhân trong từng khâu quản lý, vận hành. Phải có giám sát độc lập từ chuyên gia và cộng đồng, thay vì chỉ báo cáo nội bộ.

Bởi khi một thành phố không thể tự thoát khỏi nước mưa, thì “thành phố thông minh” chỉ là khẩu hiệu treo cao. Và khi không ai chịu trách nhiệm cho những con phố biến thành sông, thì cái ngập lớn nhất của Hà Nội không phải là nước, mà là niềm tin của người dân.

Trần Huy Mẫn