Hiểu luật hiến tạng trong 5 phút: Việt Nam và Trung Quốc giống và khác nhau ở đâu ?

Hiểu luật hiến tạng trong 5 phút:
Việt Nam và Trung Quốc giống và khác nhau ở đâu ?

Huyen Trang
Hãy hình dung một người đang nằm trong phòng hồi sức. Máy thở vẫn chạy, tim vẫn đập nhờ thuốc, nhưng hội đồng y khoa vừa kết luận: chết não. Người ấy chưa từng đăng ký hiến tạng. Ngoài hành lang, người thân đứng trước một tờ giấy. Một chữ ký lúc này sẽ quyết định thân thể ấy được giữ nguyên vẹn hay được lấy đi những bộ phận quý giá nhất.
Ai có quyền đặt bút ký? Pháp luật giới hạn quyền ấy đến đâu? Và nếu người đã khuất từng nói "không", tiếng nói ấy có còn được tôn trọng?
Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đang trả lời những câu hỏi này trước kỳ biểu quyết của Quốc hội, dự kiến ngày 21/11/2026. Bài viết đối chiếu dự thảo với quy định của Trung Quốc, một quốc gia có văn hóa gần gũi và cũng đề cao vai trò gia đình.
Phạm vi so sánh
• Việt Nam: Dự thảo mới nhất, theo nội dung báo chí công bố. Quy định cho phép người đại diện đồng ý lấy tạng khi người chết chưa đăng ký hiến nằm tại khoản 2 Điều 20 dự thảo mới nhất; ở dự thảo trước, quy định này nằm tại điểm c khoản 1 Điều 21. Văn bản có thể còn thay đổi trước ngày biểu quyết.
• Trung Quốc: Chưa có một đạo luật riêng về hiến tạng. Quy định nằm trong Bộ luật Dân sự 2020 (Điều 1006, 1007), Bộ luật Hình sự (Điều 234-1) và Điều lệ Hiến và ghép bộ phận cơ thể người do Quốc vụ viện ban hành, có hiệu lực từ 1/5/2024. Điều lệ này là văn bản dưới luật, tương đương nghị định của Chính phủ Việt Nam.
I. Điểm giống nhau
1) Cùng cho người thân đồng ý thay khi người chết não, chết tuần hoàn chưa đăng ký hiến. Việt Nam quy định tại khoản 2 Điều 20 dự thảo mới nhất (dự thảo trước là điểm c khoản 1 Điều 21); Trung Quốc tại Bộ luật Dân sự, Điều 1006.
2) Cùng cấm lấy bộ phận cơ thể từ người sống dưới 18 tuổi. Ở Trung Quốc, quy định này nằm tại Điều 10 của Điều lệ.
3) Cùng tách khâu xác định chết khỏi kíp lấy, ghép tạng. Người tham gia lấy, ghép tạng không được tham gia xác định cái chết của người hiến.
4) Cùng nghiêm cấm mua bán tạng, cùng nguyên tắc tự nguyện, không vụ lợi. Ở Trung Quốc, lệnh cấm được ghi tại Điều 1007 Bộ luật Dân sự.
II. Điểm khác nhau: quy định của Trung Quốc chặt chẽ hơn
Hai nước cùng trao quyền cho gia đình. Nhưng Trung Quốc bao bọc quyền ấy bằng những giới hạn mà dự thảo Việt Nam, theo nội dung đã công bố, chưa có. Xét trên câu chữ, đây là một thiết kế pháp lý chặt chẽ, nhất quán và đáng ghi nhận.
1. Ai được ký đồng ý thay
• Việt Nam: Người đại diện theo ba hàng ưu tiên (khoản 19, 20 Điều 3 dự thảo):
• Người hiến từ đủ 18 tuổi: Trước hết là cha mẹ đẻ, vợ hoặc chồng, con ruột từ đủ 18 tuổi; sau đó là anh, chị ruột từ đủ 18 tuổi; sau cùng là ông bà nội, ngoại.
• Người hiến dưới 18 tuổi: trước hết là cha mẹ đẻ; sau đó là anh, chị ruột từ đủ 18 tuổi; sau cùng là ông bà nội, ngoại.
• Dự thảo chưa làm rõ trong cùng một hàng cần một người hay tất cả cùng ký.
• Trung Quốc: Vợ hoặc chồng, con đã thành niên và cha mẹ đứng ngang hàng và phải cùng quyết định bằng văn bản. "Cùng quyết định" nghĩa là đồng thuận: chỉ cần một người phản đối thì không được lấy. Mỗi người thân gần nhất đều có quyền phủ quyết, nên nguy cơ một cá nhân vì động cơ riêng quyết định thay cả gia đình gần như bị loại bỏ.
2. Tôn trọng lời "không" của người chết
• Việt Nam: Nội dung công bố của khoản 2 Điều 20 chưa nêu điều kiện "người chết không phản đối khi còn sống".
• Trung Quốc: Gia đình chỉ có quyền quyết định khi người chết không từ chối lúc còn sống. Nếu người đó từng nói "không", không ai được lấy, kể cả khi cả gia đình đồng ý. Ý chí của người chết là giới hạn cao nhất, đứng trên quyền của gia đình.
3. Hiến bộ phận cơ thể khi còn sống
• Việt Nam: Người từ đủ 25 tuổi được hiến cho cả người ngoài gia đình.
• Trung Quốc: Chỉ được hiến cho vợ hoặc chồng và người cùng huyết thống trong phạm vi ba đời. Giới hạn này thu hẹp đáng kể khả năng mua bán tạng trá hình dưới danh nghĩa "hiến tặng".
4. Chế tài hình sự riêng
• Việt Nam: Bộ luật Hình sự có Điều 154 (mua bán, chiếm đoạt bộ phận cơ thể người) và Điều 319 (xâm phạm thi thể), nhưng chưa có điều khoản riêng cho hành vi lấy tạng trái ý nguyện của người chết.
• Trung Quốc: Bộ luật Hình sự Điều 234-1 xử lý hình sự hành vi lấy bộ phận cơ thể người chết trái ý nguyện đã bày tỏ khi còn sống, hoặc trái ý người thân khi người chết chưa đồng ý. Quy định về sự đồng ý vì thế được bảo vệ bằng công cụ mạnh nhất của Nhà nước.
Ví dụ: Một người 45 tuổi chết não, chưa đăng ký hiến, còn cha, mẹ, vợ và hai con đã trưởng thành. Người vợ muốn hiến, người mẹ phản đối.
• Theo dự thảo Việt Nam: Cả năm người đều ở hàng ưu tiên đầu tiên. Chưa rõ chữ ký của người vợ đã đủ chưa.
• Theo quy định của Trung Quốc: Người mẹ không đồng ý, nên không được lấy tạng.
III. Điểm Việt Nam cởi mở, linh hoạt hơn
• Hình thức văn bản: Việt Nam điều chỉnh bằng một đạo luật riêng do Quốc hội ban hành, thống nhất và có hiệu lực pháp lý cao. Trung Quốc chưa có luật riêng; quy định về thủ tục chủ yếu nằm ở văn bản của Quốc vụ viện.
• Phạm vi điều chỉnh: Dự thảo bao quát cả mô và tế bào. Điều lệ của Trung Quốc không áp dụng cho tế bào, giác mạc, tủy xương.
• Mở rộng nguồn hiến: Người hiến sống được hiến cho người ngoài gia đình, và thủ tục đồng ý theo thứ bậc nhanh gọn hơn. Cách tiếp cận này phục vụ mục tiêu tăng nguồn tạng, trong bối cảnh khoảng 91,4% ca ghép tại Việt Nam vẫn đến từ người hiến còn sống. Đổi lại, một hệ thống cởi mở hơn đòi hỏi cơ chế kiểm soát chặt chẽ hơn.
IV. Văn bản chặt chẽ, nhưng thực tế?
Một văn bản chặt chẽ chưa đồng nghĩa với một thực tiễn minh bạch. Hệ thống ghép tạng của Trung Quốc vẫn là đối tượng của nhiều cáo buộc quốc tế:
• 2019–2020: China Tribunal, một tòa án nhân dân độc lập tại London do luật sư Geoffrey Nice chủ tọa, kết luận việc cưỡng ép lấy nội tạng từ người bị giam giữ đã diễn ra trên diện rộng. Đây là tòa án phi chính phủ, không phải cơ quan tư pháp chính thức.
• 14/6/2021: Các chuyên gia nhân quyền độc lập do Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc bổ nhiệm bày tỏ "vô cùng lo ngại" và đề nghị Trung Quốc cho phép giám sát quốc tế độc lập.
• 5/5/2022: Nghị viện châu Âu thông qua nghị quyết về vấn đề này. Đại diện cấp cao về chính sách đối ngoại của EU tuyên bố EU lên án ở mức mạnh mẽ nhất hành vi cưỡng ép lấy nội tạng.
• Trung Quốc bác bỏ toàn bộ các cáo buộc và khẳng định việc mua bán nội tạng bị pháp luật nghiêm cấm.
Cần lưu ý: Các cáo buộc này liên quan tới người bị giam giữ, không liên quan trực tiếp tới cơ chế gia đình đồng ý. Đây cũng là cáo buộc, chưa được cơ quan tư pháp quốc tế chính thức phán quyết. Dù vậy, trường hợp này cho thấy sự chặt chẽ của văn bản và hiệu quả thực thi là hai phương diện khác nhau.

Nguồn FB Huyen Trang
📚
Nguồn tham khảo
Văn bản của Trung Quốc
• Điều lệ Hiến và ghép bộ phận cơ thể người (2023): https://www.lexiscn.com/law/law-english-1-5060642-T.html...
• Điều lệ Ghép bộ phận cơ thể người (2007), Ủy ban Y tế Quốc gia Trung Quốc: https://en.nhc.gov.cn/2014-06/05/c_46236_2.htm
• Bộ luật Hình sự Trung Quốc: https://subsites.chinadaily.com.cn/.../26/c_921604_12.htm
Đánh giá quốc tế
• Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc (14/6/2021): https://www.ohchr.org/.../china-un-human-rights-experts...
• Nghị viện châu Âu, Nghị quyết 2022/2657(RSP): https://oeil.europarl.europa.eu/.../procedure.../pdf...
• Cơ quan Đối ngoại châu Âu: https://www.eeas.europa.eu/.../china-speech-high...
• China Tribunal, tóm tắt phán quyết: https://assets.documentcloud.org/.../China-Tribunal...
Dự thảo của Việt Nam
Cổ động cho tự do, dân chủ và loại bỏ chủ nghĩa cộng sản tại Việt Nam.

Nhận xét

Đăng nhận xét

Bài được quan tâm