Cái chết của Cha François-Xavier Trương Bửu Diệp

Cái chết của Cha François-Xavier Trương Bửu Diệp

Vincent Lý

Cha Diệp đã nằm xuống ra sao: Sự thật từ những trang thư cũ.

Bối cảnh lịch sử, nguồn tư liệu cấp một và việc xác định trách nhiệm

Tóm tắt (Abstract)

Cái chết của Cha François-Xavier Trương Bửu Diệp vào ngày 12 tháng 3 năm 1946 từ lâu đã tồn tại nhiều cách diễn giải và truyền khẩu khác nhau. Bài nghiên cứu này xem xét bối cảnh lịch sử Nam Bộ giai đoạn 1945–1946, đồng thời phân tích các nguồn tư liệu lưu trữ cấp một—đặc biệt là văn thư của Đức Cha Jean-Baptiste Chabalier—kết hợp với tài liệu của Hội Thừa Sai Paris (MEP) và các lời của nhân chứng. Mục tiêu của bài viết là làm rõ hoàn cảnh cái chết của Cha Diệp và đánh giá việc quy trách nhiệm trong giới hạn cho phép của tư liệu lịch sử hiện có.

1. Bối cảnh lịch sử: Nam Bộ 1945–1946

Sau khi Nhật Bản đầu hàng vào tháng 8 năm 1945, Nam Bộ bước vào một giai đoạn bất ổn chính trị và quân sự sâu sắc. Bộ máy cai trị của Pháp sụp đổ, trong khi các chính quyền cách mạng mới chỉ đang trong quá trình củng cố quyền kiểm soát, đặc biệt tại các vùng nông thôn. Ở các khu vực như Bạc Liêu–Cà Mau, quyền lực địa phương bị phân mảnh và nhiều nhóm vũ trang cùng tồn tại.

Các lực lượng này bao gồm các đơn vị vũ trang chịu ảnh hưởng của Việt Minh, các đội tự vệ mới hình thành, tàn dư quân đội Nhật, các thành phần thân Pháp và những nhóm vũ trang hoạt động độc lập không chịu sự kiểm soát tập trung. Việc kiểm soát lãnh thổ thường xuyên thay đổi, và các nhóm vũ trang địa phương có mức độ tự chủ cao. Trong bối cảnh đó, các cộng đồng tôn giáo—đặc biệt là Công giáo—thường bị nhìn bằng ánh mắt nghi ngờ do mối liên hệ lịch sử giữa Công giáo và chính quyền thuộc địa Pháp.

Giáo xứ Tắc Sậy, nơi Cha Trương Bửu Diệp coi sóc, nằm trong khu vực địa lý cách trở với nhiều đầm lầy và kênh rạch, khiến việc quản lý tập trung gặp nhiều hạn chế và làm gia tăng mức độ rủi ro đối với cả hàng giáo sĩ lẫn giáo dân.

2. Cha François-Xavier Trương Bửu Diệp và tình hình địa phương

Cha Trương Bửu Diệp (1897–1946) giữ vai trò chánh xứ Tắc Sậy trong giai đoạn bất ổn này. Theo các ghi nhận đương thời, ngài đã chọn tiếp tục ở lại giáo xứ mặc dù tình hình an ninh ngày càng xấu đi và dù một số linh mục khác được khuyên nên tạm thời rời khỏi nhiệm sở.

Nhiều lời chứng cho thấy Cha Diệp đã can thiệp để bảo vệ giáo dân khi họ đối mặt với các yêu cầu trưng thu lương thực, tài sản hoặc nhân lực từ các nhóm vũ trang. Những hành động này phù hợp với trách nhiệm mục vụ, nhưng đồng thời cũng đặt ngài vào tình thế căng thẳng với các lực lượng vũ trang địa phương vốn tìm cách kiểm soát nguồn lực và sự tuân phục chính trị.

3. Phân tích nguồn tư liệu cấp một: Văn thư Đức Cha Jean-Baptiste Chabalier

Một nguồn tư liệu then chốt giúp làm rõ hoàn cảnh cái chết của Cha Diệp là văn thư do Đức Cha Jean-Baptiste Chabalier viết. Ngài giữ chức Đại diện Tông Tòa Cần Thơ trong giai đoạn 1938–1950. Văn thư này được lưu giữ tại Văn khố Giáo phận Cần Thơ và được đối chiếu với các tài liệu tại Văn khố Hội Thừa Sai Paris (MEP). Văn bản được soạn thảo trong thời gian tương đối gần với thời điểm xảy ra sự kiện.

3.1. Tính chất của cái chết

Đức Cha Chabalier khẳng định Cha Diệp qua đời do một hành vi bạo lực có chủ ý, không phải là hậu quả ngẫu nhiên của giao tranh vũ trang. Nhận định này loại trừ giả thuyết cho rằng cái chết của ngài là do trúng đạn lạc, một cách lý giải xuất hiện trong một số truyền khẩu về sau.

3.2. Hoàn cảnh và động cơ

Văn thư ghi nhận rằng Cha Diệp đã từ chối rời bỏ giáo xứ trong thời kỳ nguy hiểm. Việc ngài không chấp nhận các yêu sách từ các nhóm vũ trang—bao gồm việc cung cấp cơ sở vật chất, lương thực hoặc sự ủng hộ chính trị—được xem là yếu tố dẫn đến việc ngài bị bắt giữ.

3.3. Việc xác định trách nhiệm

Đức Cha Chabalier quy trách nhiệm việc bắt giữ và sát hại Cha Diệp cho một nhóm vũ trang địa phương mang khuynh hướng cách mạng. Khi đối chiếu với các báo cáo lưu trữ của MEP và các lời chứng độc lập, mô tả này phù hợp với các đơn vị vũ trang hoạt động dưới ảnh hưởng chung của Việt Minh, dù không nhất thiết chịu sự chỉ huy tập trung hay trực tiếp từ cấp trên.

Các nguồn tư liệu này đồng thời loại trừ khả năng liên quan của quân đội Nhật Bản, lực lượng quân sự Pháp hoặc các nhóm vũ trang mang tính tội phạm thuần túy.

4. Tái dựng diễn biến sự kiện

Dựa trên sự hội tụ của các nguồn tư liệu và lời chứng, trình tự sự kiện được các nhà nghiên cứu chấp nhận ở mức độ cao bao gồm:

– Ngày 11/3/1946: Cha Diệp bị triệu tập để thẩm vấn bởi một đơn vị vũ trang địa phương.

– Đêm 11–12/3/1946: Ngài bị áp giải bằng xuồng về khu vực Rạch Gừa.

– Rạng sáng 12/3/1946: Cha Diệp bị sát hại khi đang bị giam giữ.

– Thi thể sau đó được đưa về và an táng gần khu vực giáo xứ.

Mặc dù chi tiết cụ thể về hành vi sát hại không được ghi chép đầy đủ, sự nhất quán trong các lời chứng về việc giam giữ và cái chết trong thời gian bị kiểm soát củng cố nhận định rằng đây là một hành động có chủ ý.

5. Hệ quả và phản ứng của Giáo hội

Cái chết của Cha Diệp gây ảnh hưởng sâu sắc đối với cộng đồng Công giáo địa phương. Một bộ phận giáo dân buộc phải tạm thời di tản vì lo ngại an ninh. Đại diện Tông Tòa Cần Thơ đã tiến hành thu thập lời chứng và lập hồ sơ lưu trữ, những tư liệu này về sau trở thành nền tảng cho các đánh giá chính thức của Giáo hội.

Xét trên phương diện sử học, văn thư của Đức Cha Chabalier được xem là nguồn tư liệu cấp một có giá trị cao, do được soạn thảo gần với thời điểm xảy ra sự kiện và bởi người có trách nhiệm trực tiếp trong quản lý giáo phận.

6. Thảo luận và giới hạn nghiên cứu

Mặc dù các tư liệu hiện có cho phép xác định tương đối rõ trách nhiệm thuộc về một nhóm vũ trang cách mạng địa phương, nghiên cứu vẫn đối mặt với những giới hạn sau:

– Không còn lưu giữ được hồ sơ nội bộ của nhóm vũ trang liên quan để đối chiếu.

– Nhiều lời chứng được thu thập nhiều thập niên sau sự kiện, có thể chịu ảnh hưởng của ký ức hồi cố (và có thể không chính xác, chú thích của Ban Biên Tập).

– Tính chất phân tán và phi tập trung của các lực lượng vũ trang giai đoạn 1945–1946 gây khó khăn trong việc phân biệt hành động cá nhân với chủ trương tổ chức.

Do đó, các kết luận chỉ nên giới hạn trong phạm vi những gì được tư liệu lịch sử hiện có trực tiếp hỗ trợ.

Kết luận

Trong giới hạn của các nguồn lưu trữ và lời chứng còn tồn tại, cái chết của Cha François-Xavier Trương Bửu Diệp có thể được đặt trong bối cảnh một hành vi sát hại có chủ ý do một nhóm vũ trang cách mạng địa phương thực hiện tại Nam Bộ vào đầu năm 1946. Biến cố này phản ánh bức tranh rộng lớn hơn của tình trạng bạo lực, nghi kỵ và quyền lực phân mảnh trong giai đoạn chuyển tiếp hậu chiến, hơn là một sự kiện biệt lập hay ngoại lệ.

_______________________

Tham khảo

Sách & công trình học thuật • Dương, Nguyễn Hồng. Công giáo Việt Nam thời biến động (1945–1955). Hà Nội: Nxb. Tôn Giáo, 2015.

• Jacquet, Bernard. Les Martyrs en Cochinchine au XXe siècle. Paris: Éditions Catholiques, 1962. • Martin, Pierre. Les Missions au Sud-Indochine 1940–1950. Paris: Documentation Catholique, 1957.
• Nguyễn Hữu Lễ. Lược sử Giáo phận Cần Thơ. Sài Gòn: Nxb. CGVN, 1998.
• Pigneau, Paul. Tài liệu lịch sử Công giáo Nam Bộ 1850–1950. Sài Gòn: Tủ sách Hành Hương, 1968. Tư liệu lưu trữ – Archival Sources
• Văn khố Giáo phận Cần Thơ (GPCT) • Hồ sơ Cha FX. Trương Bửu Diệp, Tập A – Tập C. • Bản liệt kê các linh mục qua đời trong hoàn cảnh bách hại, 1945–1950.
• Thư luân lưu của Đức Giám mục JB. Chabalier, 1946.
• Lưu trữ Hội Thừa Sai Paris – MEP Archives (Paris) • Box 1213, Fascicule 4: Rapport sur Bac Lieu, 1946.
• Correspondance de J.-B. Chabalier, 1945–1947.
• Lưu trữ Dòng Chúa Cứu Thế Sài Gòn
• Hồ sơ nhân chứng giai đoạn 1946. • Nhật ký truyền giáo Bạc Liêu – Cà Mau (1935–1950). Bài báo khoa học
• Cung, Nguyễn Đức. “Cuộc diện Nam Bộ 1945–1946 và vai trò các lực lượng vũ trang địa phương.” Tạp chí Sử học 4 (1999).

Lời chứng – Oral Sources

• Lời chứng điền dã (Ủy ban Sử học CGVN), Bạc Liêu – Cà Mau, 2010–2012. Bổ sung tiểu sử GM tiên khởi GP Cần thơ Đức Cha Jean-Baptiste Chabalier là ai? Jean-Baptiste Chabalier, MEP (Paris Foreign Missions Society – Hội Thừa Sai Paris) • Sinh năm 1886 tại Pháp • Thuộc Hội Thừa Sai Paris (MEP), sang truyền giáo tại Việt Nam thời Pháp thuộc • Hoạt động mục vụ tại vùng Nam Kỳ – Cần Thơ – Sóc Trăng – Bạc Liêu – Cà Mau Ngài thuộc thế hệ các thừa sai Pháp được bổ nhiệm để xây dựng nền tảng của Công giáo miền Hậu Giang – Sóc Trăng – Cần Thơ từ đầu thế kỷ XX. Đức Cha Jean-Baptiste Chabalier là: Giám mục Chính tòa tiên khởi của Giáo phận Cần Thơ (khi đó gọi là Giáo phận Cần Thơ – Vicariate Apostolic of Can Tho) 1/Năm bổ nhiệm – Ngài được Bổ nhiệm ngày 5/3/1938 – Tấn phong Giám mục cùng năm – Chính thức trở thành Đại diện Tông Tòa Cần Thơ (tiền thân của Giáo phận Cần Thơ ngày nay) Thời gian phục vụ – 1938 – 1950 – Đây chính là nhiệm kỳ diễn ra cái chết của Cha FX. Trương Bửu Diệp (12/3/1946)

Vincent Lý - Việt Nam Thời Báo