TỪ TRO TÀN CỦA CHIẾN TRANH
TỪ TRO TÀN CỦA CHIẾN TRANH
Cảm nghĩ sau khi xem phim tài liệu của nữ đạo diễn Thanh Tâm
Có những chuyện tưởng đã nằm yên sâu trong tiềm thức, vậy mà chỉ cần một tiếng gọi rất khẽ, chúng lại trở về. Chiều Chủ nhật, ngày 6 tháng 9 năm 2026, tôi nhận được thiệp mời của đạo diễn Thanh Tâm đến dự buổi chiếu ra mắt phim tài liệu Từ Tro Tàn Chiến Tranh (From The Ashes of War) tại Melbourne. Chính lời mời ấy đã mở ra một cánh cửa ký ức mà tôi từng cố khép lại từ lâu.
Quá khứ có cách trở về rất riêng — như bàn tay của một người bạn cố tri lâu ngày không gặp đặt nhẹ lên vai mình. Nhà văn Mỹ William Faulkner từng viết: “Quá khứ chưa bao giờ chết. Nó thậm chí chưa hề qua đi.” Càng lớn tuổi, tôi càng thấy câu ấy thấm thía, như câu “gừng càng già càng cay” của ông bà mình.
Tôi không phải người làm nghề phê bình phim, cũng không phải sử gia, nên không dám bàn sâu về nghệ thuật hay sử liệu. Phim đã được đồng bào mình khắp nơi trên thế giới khen ngợi — đó đã là một bằng chứng. Trong bài viết này, tôi chỉ muốn ghi lại vài cảm nghĩ của một người từng sống qua một phần của giai đoạn lịch sử đau thương, đầy sóng gió ấy.
Tôi quen biết Thanh Tâm từ hồi bộ phim truyện đầu tay Bóng Quá Khứ (A Realm of Past) được trình chiếu ở Úc. Lúc đó, tôi đang làm Tổng Thư Ký Cộng Đồng Người Việt Tự Do tại Victoria. Bộ phim — một chuyện tình hiếm có, đặt trong bối cảnh vượt biên, mất mát chia lìa, và đời sống chông chênh của người tị nạn — đã làm tôi xúc động mạnh. Nó gợi lại một đoạn đời tôi, không phải vì những giải thưởng quốc tế mà phim đạt được, mà vì tôi thấy bóng mình thấp thoáng trong từng cảnh phim.
Thanh Tâm sinh sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, tại một tỉnh miền Tây Nam phần. Cô theo gia đình sang Canada định cư khi mới mười lăm tuổi. Dù không phải thuyền nhân, cô lại hiểu rất sâu về hoàn cảnh và thân phận người tị nạn — hiểu cái nỗi buộc phải rời bỏ quê hương, hiểu những nguyên nhân đưa dân mình vào cảnh ly tán. Có lẽ khi rời khỏi nơi chôn nhau cắt rún, cô đã dứt khoát bỏ lại cái mà nhà văn Dương Thu Hương gọi là “thiên đường mù.” Nhìn từ góc ấy và qua những tác phẩm điện ảnh sau này, Thanh Tâm vẫn có thể xem như một người tị nạn chính trị đúng nghĩa.
Nói về Từ Tro Tàn Chiến Tranh: tôi thú thật, không dám xem bằng cả hai mắt. Suốt hơn hai giờ, tôi chỉ nhìn lên màn bạc bằng một mắt mở, một mắt nhắm. Những cảnh thật hoặc tái dựng lại cuộc cải cách ruộng đất đẫm máu năm 1954 ngoài Bắc; cuộc thảm sát chôn sống người ở Huế Tết Mậu Thân 1968; Đại Lộ Kinh Hoàng của Mùa Hè Đỏ Lửa 1972; cảnh dân mình chạy loạn từ miền Trung trước ngày Sài Gòn sụp đổ tháng 4/1975; rồi đến những nhà tù mang tên “trại cải tạo,” chính sách kinh tế ngăn sông cấm chợ, những chuyến vượt biển đầy xác người… tất cả hiện lên quá rõ, quá thật. Sự thật lịch sử trần trụi quá; nỗi khổ của dân mình lớn quá, bút mực nào tả xiết.
Xin đừng hiểu lầm. Tôi xem bằng một mắt để giảm bớt nỗi đau khi chứng kiến, chứ không phải vì phim chỉ nói lên một nửa sự thật. Với tôi, thấy lại những hình ảnh ấy đau gấp mười lần cái hình phạt tùng xẻo (chết bằng trăm nhát dao) thời phong kiến. Thật ra, nước mắt tôi đã cạn từ lâu. Quá nhiều đau đớn đã xảy ra cho tôi, cho gia đình tôi, và cho biết bao người khác. Nước mắt không còn đủ để gánh hết những điều ấy.
Sau bốn mươi lăm năm sống ở quê hương thứ hai — một xứ sở yên bình, tử tế — tôi thường nhớ câu hát của danh ca Louis Armstrong: “Tôi tự nhủ, thế giới này thật tuyệt vời làm sao” Nhưng nghĩ vậy rồi lại thấy nghịch lý, vì những gì đã và đang diễn ra ở một nơi xa xôi vẫn buồn thảm và tăm tối.
Đời sống quý mà cũng mong manh. Từ Tro Tàn Chiến Tranh khơi lại những ký ức buồn nhiều hơn vui, những mảnh vụn của một thời đoạn ngắn ngủi nhưng tàn khốc trong lịch sử bốn ngàn năm của dân tộc. Người sống sót thường chôn giấu những điều họ muốn quên, không hay biết. Người ta lấp những khoảng trống trong đời mình bằng những chi tiết vay mượn từ chuyện của người khác. Khơi lại những biến cố đã bị chôn vùi từ lâu có thể đưa ta trở về với nỗi đau tưởng đã nguôi. Nhiều khi, không biết lại là một thứ hạnh phúc.
Nhưng bên cạnh những cảnh chết chóc và khổ nạn, phim cũng cho thấy những thành công của người Việt khi được sống trong một xã hội tự do và nhân bản — một sự hồi sinh. Thanh Tâm muốn lịch sử ghi nhận những hy sinh của tất cả những ai đã liều mạng để tìm tự do và phẩm giá: thuyền nhân, bộ nhân, thùng nhân, và nhiều dạng khác nữa. Cô mong thế hệ thứ hai, thứ ba của người Việt hải ngoại sẽ vươn lên như những con phượng hoàng trong thần thoại Hy Lạp — mạnh mẽ, đẹp đẽ, bay lên từ tro tàn của chết chóc, thù hằn, tàn nhẫn. Về điểm này, tôi hoàn toàn đồng tình.
Thanh Tâm như một thỏi vàng ròng giữa chợ đời hỗn loạn, nơi lương tâm và tự trọng đôi khi bị đem ra mặc cả, và sự đố kỵ làm người ta mất đi sự công bình. Người mình có câu “chịu đấm ăn xôi” — chịu cực để hưởng lợi. Tôi nghĩ khi làm Từ Tro Tàn Chiến Tranh, cô chẳng có “xôi” để ăn, mà chỉ có những bữa cơm đạm bạc vội vàng và vô số đêm thức trắng. Nếu nói theo chuyện cổ tích Thằng Bờm, thì Thanh Tâm xứng đáng được “nắm xôi của phú hộ” — phần thưởng cho người làm việc tử tế, không tính toán.
Thông điệp Thanh Tâm muốn gửi rất rõ. Tôi không nghĩ cô muốn dùng quá khứ để khơi dậy hận thù. Trái lại, phim đặt ra một câu hỏi rất nhẹ mà rất thấm: Ta có thể quên lịch sử chăng? Ẩn sau câu hỏi ấy là một niềm hy vọng cho một đất nước và dân tộc Việt Nam hồi sinh, nơi tro oán thù sẽ lụi tàn.
Vốn là một cựu thuyền nhân, tôi muốn thêm một câu hỏi khác: Vì sao ta lại muốn quên?
Nhận xét
Đăng nhận xét