Rủi ro mất kiều hối từ Nhật khi niềm tin bị bào mòn

Rủi ro mất kiều hối từ Nhật khi niềm tin bị bào mòn

Nhật Ngôn

Nếu thị trường Nhật Bản thu hẹp, Việt Nam sẽ mất ngay một nguồn thu ngoại tệ khoảng 2,5 đến 3 tỷ USD mỗi năm.

Nguồn ngoại tệ quan trọng

Theo số liệu được các cơ quan báo chí trong nước công bố nhiều năm qua, mỗi năm Việt Nam nhận về khoảng 6 đến 7 tỷ USD kiều hối từ lao động làm việc ở nước ngoài. Trong đó thị trường Nhật Bản chiếm tỷ trọng rất lớn. Các báo cáo của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội, Hiệp hội Xuất khẩu Lao động Việt Nam và nhiều bài viết trên báo Nhân Dân, Lao Động, Tuổi Trẻ cho thấy, giai đoạn 2018-2023, kiều hối từ Nhật Bản dao động quanh mức 2,5 đến 3 tỷ USD mỗi năm.

Với quy mô đó, Nhật Bản là thị trường số 1 về số lượng thực tập sinh kỹ năng và lao động đặc định. Tính đến cuối năm 2023, Cục Xuất nhập cảnh Nhật Bản ghi nhận hơn 500.000 người Việt đang sinh sống và làm việc tại Nhật. Con số này lớn hơn tổng số lao động Việt ở Đài Loan, Hàn Quốc và Malaysia cộng lại.

Vì vậy, nếu thị trường Nhật Bản thu hẹp, Việt Nam sẽ mất ngay một nguồn thu ngoại tệ khoảng 2,5 đến 3 tỷ USD mỗi năm. Đây không phải con số nhỏ so với tổng kiều hối toàn cầu của Việt Nam.

Những hình ảnh xấu

Nhật Bản vốn là xã hội coi trọng kỷ luật, trật tự và tuân thủ pháp luật. Trong vài năm gần đây, một loạt vụ việc liên quan đến người Việt đã được cảnh sát Nhật, báo Asahi, NHK, Yomiuri đưa tin. Các vụ việc này không đại diện cho toàn bộ cộng đồng, nhưng tần suất và tính chất đã gây chú ý.

Cảnh sát các tỉnh như Ibaraki, Saitama, Gunma nhiều lần bắt nhóm người Việt trộm xe đạp, đồ điện tử trong siêu thị, nông sản trong vườn. Năm 2021, truyền thông Nhật đưa tin một nhóm 6 người Việt bị bắt vì trộm 6 tấn hành lá ở tỉnh Chiba. Năm 2022, cảnh sát tỉnh Ibaraki triệt phá đường dây trộm đồ gia dụng rồi bán lại. Các vụ này được báo chí Việt Nam như VnExpress, Zing cũng dẫn lại.

Có các vụ liên quan đến bạo lực, sử dụng ma túy. Tháng 10/2020, một thực tập sinh Việt Nam bị bắt vì đâm chết đồng hương tại tỉnh Shiga do mâu thuẫn. Năm 2023, cảnh sát Tokyo bắt nhiều người Việt liên quan đến cần sa. Bộ Tư pháp Nhật công bố người Việt chiếm tỷ lệ cao trong nhóm người nước ngoài bị bắt vì vi phạm luật ma túy.

Số lượng người Việt bỏ trốn khỏi nơi thực tập để làm “lao động bất hợp pháp” tăng nhanh. Báo cáo của Cơ quan Dịch vụ Xuất nhập cảnh Nhật Bản cho biết, trong số người nước ngoài cư trú bất hợp pháp bị phát hiện, người Việt luôn nằm trong top 1 hoặc top 2. Năm 2023, số người Việt quá hạn visa là hơn 11.000 người. Việc bỏ trốn làm xáo trộn hợp đồng giữa nghiệp đoàn, doanh nghiệp tiếp nhận và gây mất uy tín.

Một số trường hợp quay video livestream trộm cắp vặt, khoe tiền bất hợp pháp, chửi bới, thách thức cảnh sát Nhật. Các video này lan truyền cả ở Nhật và Việt Nam, tạo phản ứng tiêu cực rất nhanh.

Phản ứng từ xã hội Nhật và nguy cơ đóng cửa

Khi các vụ việc lặp lại, phản ứng của người dân Nhật bắt đầu xuất hiện rõ hơn. Đã xuất hiện việc người dân Nhật biểu tình phản đối lao động Việt Nam. Trên mạng xã hội X, các hashtag liên quan đến “Vietnamese crime” thỉnh thoảng lên top ở Nhật. Một số chính quyền địa phương như thành phố Osaka, tỉnh Ibaraki đã tổ chức hội thảo với nghiệp đoàn, doanh nghiệp để bàn cách quản lý thực tập sinh.

Năm 2023 và 2024, nhiều nghiệp đoàn tiếp nhận tại các tỉnh nông nghiệp Nhật Bản phản ánh khó tuyển người Việt vì chủ xí nghiệp lo ngại rủi ro. Một số công ty chuyển sang tuyển lao động từ Indonesia, Myanmar, Nepal. Hiệp hội Thực tập sinh Kỹ năng Nhật Bản JITCO cũng ra khuyến cáo siết quản lý với các phái cử có tỷ lệ bỏ trốn cao.

Nếu tỷ lệ vi phạm không giảm, Nhật Bản hoàn toàn có thể hạn chế tiếp nhận lao động Việt. Nhật Bản có nhiều lựa chọn thay thế từ Indonesia, Philippines, Myanmar, Nepal, hoặc Bangladesh. Khi niềm tin không còn, doanh nghiệp Nhật sẽ chọn thị trường an toàn hơn, dù chi phí có thể cao hơn một chút.

Hậu quả kinh tế nếu mất thị trường Nhật:

Giả sử Nhật Bản giảm 50% tiếp nhận lao động Việt, Việt Nam sẽ mất ngay khoảng 1,2 đến 1,5 tỷ USD kiều hối mỗi năm. Nếu đóng cửa hoàn toàn, thì Hà Nội mất hẳn 2,5 đến 3 tỷ USD. Khi đó hệ quả sẽ lan rộng khắp nơi.

Hàng trăm nghìn hộ ở Nghệ An, Hà Tĩnh, Thanh Hóa, Bắc Giang vốn trông vào tiền gửi về từ Nhật sẽ hụt thu nhập. Thêm vào đó hơn 400 doanh nghiệp xuất khẩu lao động của Việt Nam sẽ mất mảng thị trường lớn nhất, dẫn đến cắt giảm nhân sự, phá sản. Về vĩ mô, kiều hối là nguồn ngoại tệ ổn định, ít biến động hơn FDI do đó mất đi 2 đến 3 tỷ USD sẽ tạo áp lực lên tỷ giá và dự trữ ngoại hối.

Chính phủ Việt Nam có thể tìm thị trường khác như Đức, Romania, Trung Đông, thậm chí là Nga. Tuy nhiên, các thị trường này có yêu cầu khắt khe, chi phí cao, văn hóa khác biệt, số lượng tiếp nhận chưa lớn. Vì vậy, để bù đủ 2,5 đến 3 tỷ USD mất đi từ Nhật trong 2 đến 3 năm tới là một bài toán khó.

Nguyên nhân sâu xa và bài học

Một bộ phận người lao động ra đi với tâm lý “chịu khổ vài năm để đổi đời”, thiếu kỹ năng sống, thiếu hiểu biết luật Nhật. Khi áp lực tài chính và cô đơn, một số người chọn con đường trộm cắp, làm chui, vay nặng lãi.

Các công ty phái cử chỉ chạy theo chỉ tiêu. Họ thu phí cao, nhưng lại đào tạo ngoại ngữ và văn hóa Nhật sơ sài. Nhiều lao động Việt Nam sang Nhật vẫn bập bẹ, không hiểu rõ hợp đồng, dẫn đến mâu thuẫn với nghiệp đoàn.

Ngoài ra, tuy Việt Nam và Nhật Bản có cơ chế kiểm soát, nhưng chế tài với công ty phái cử vi phạm còn nhẹ. Việc xử lý lao động bỏ trốn chủ yếu do phía Nhật làm. Khi không có trách nhiệm rõ ràng, cả hệ thống bị vạ lây.

Làm gì để không mất thị trường Nhật

Bài học từ lịch sử kinh tế rất rõ: niềm tin một khi đã mất thì rất lâu sau mới có thể xây lại. Để giữ thị trường Nhật cần phải thực hiện 3 việc sau:

– Siết chất lượng đầu vào, chỉ phái cử người có tiếng Nhật N4 trở lên, hiểu luật, hiểu văn hóa. Bên cạnh đó không chấp nhận người có tiền án trộm cắp.

– Công ty nào có tỷ lệ bỏ trốn trên 5%, có lao động phạm tội hình sự nhiều lần, phải bị rút giấy phép, cấm phái cử sang Nhật vĩnh viễn và công khai danh sách đen để doanh nghiệp Nhật tra cứu.

– Bộ LĐTBXH phối hợp Đại sứ quán Việt Nam tại Nhật tổ chức khóa học bắt buộc 2 tuần về luật, trật tự, cách ứng xử khi gặp cảnh sát, cách xử lý mâu thuẫn cho người lao động. Gắn trách nhiệm cho chính quyền địa phương cử lao động đi, nơi nào có nhiều lao động vi phạm thì hạn chế chỉ tiêu năm sau.

Kết luận

Kiều hối 2,5 đến 3 tỷ USD từ Nhật không tự nhiên mà có mà được đổi bằng uy tín quốc gia và bằng sự tử tế của hàng trăm nghìn người Việt đang làm việc chăm chỉ ở nhà máy, nông trại, viện dưỡng lão Nhật Bản.

Khi một số lao động trộm cắp, đánh nhau, cư trú bất hợp pháp và khoe khoang hành vi xấu trên mạng, cả cộng đồng bị vạ lây. Nhật Bản sẽ không vì tình cảm mà bỏ qua trật tự.

Vì vậy, nếu không chuyển mình mạnh mẽ trong quản lý, đào tạo và siết kỷ luật, Việt Nam rất có thể mất thị trường Nhật. Khi đó, dù có tìm thị trường khác, cũng khó bù ngay khoản kiều hối 2,5 đến 3 tỷ USD. Thiệt hại cuối cùng sẽ do người lao động, gia đình họ và ngân sách quốc gia gánh chịu.

Nhật Ngôn