Tấm thảm đỏ cho Tập Cận Bình, lễ nghi hay đòn bẩy ?

Tấm thảm đỏ cho Tập Cận Bình, lễ nghi hay đòn bẩy ?

Luân Võ

Khi chiếc phi cơ chở ông Tập Cận Bình đáp xuống Joint Base Andrews, Tổng Thống Trump đã đích thân có mặt tại phi trường để nghênh đón. Đệ Nhất Phu Nhân Melania Trump cũng có mặt. Thảm đỏ được trải ngay bên cạnh phi cơ, quân danh dự đứng chào, và toàn bộ khung cảnh mang đầy đủ nghi thức của một chuyến công du cấp quốc gia. Đây là một cách tiếp đón hiếm thấy đối với một nguyên thủ ngoại quốc, và nó lập tức tạo ra những hình ảnh mà Bắc Kinh chắc chắn hiểu rất rõ giá trị về mặt ngoại giao.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào những hình ảnh ấy rồi kết luận rằng Tổng Thống Trump đang nhượng bộ Trung Cộng, tôi nghĩ chúng ta sẽ bỏ qua phần quan trọng nhất của câu chuyện. Trong bang giao giữa các cường quốc, lễ nghi và thực quyền không phải là một. Một quốc gia có thể dành cho đối phương sự trọng thị rất lớn về mặt nghi thức mà vẫn giữ nguyên những đòn bẩy kinh tế, kỹ thuật và quân sự của mình. Điều đáng quan tâm không phải tấm thảm đỏ dài bao nhiêu hay hai nhà lãnh đạo bắt tay bao lâu, mà là sau khi ông Tập Cận Bình rời Washington, chính sách của Hoa Kỳ có thay đổi hay không.

Đối với Bắc Kinh, việc ông Tập được Tổng Thống Hoa Kỳ đích thân ra tận phi trường nghênh đón có giá trị biểu tượng rõ ràng. Trung Cộng có thể sử dụng những hình ảnh đó để cho thấy lãnh đạo của họ vẫn được Washington tiếp đón ở cấp cao nhất. Nhưng đối với Hoa Kỳ, cái giá của những hình ảnh ấy gần như không đáng kể nếu Washington không đổi chúng lấy những nhượng bộ thật sự. Hoa Kỳ có thể cho Bắc Kinh thể diện mà vẫn giữ nguyên thuế quan chiến lược, kiểm soát kỹ thuật, chính sách năng lượng, khả năng hỗ trợ Đài Loan và những công cụ khác đang tạo sức ép lên Trung Cộng.

Đây là lý do tôi không quan tâm quá nhiều đến những lời xã giao giữa Tổng Thống Trump và ông Tập Cận Bình. Một tổng thống có thể gọi lãnh đạo của một quốc gia cạnh tranh là một người bạn lâu năm mà vẫn giữ một lập trường cứng rắn khi bước vào phòng thương lượng. Ngoại giao không phải là tình bạn cá nhân. Ngoại giao là cách một quốc gia bảo vệ quyền lợi của mình mà không biến mọi bất đồng thành một cuộc đối đầu không cần thiết.

Cuộc cạnh tranh giữa Hoa Kỳ và Trung Cộng hiện nay cũng đã vượt rất xa chuyện một bên mua thêm nông sản và bên kia giảm một vài mức thuế. Những hồ sơ đang được thảo luận bao gồm thương mại, đất hiếm, SI và những vấn đề an ninh rộng hơn. Trước cuộc gặp, các viên chức hai bên đã tiếp tục thương lượng về khả năng giảm thuế đối với một số hàng hóa không mang tính chiến lược, trong khi Hoa Kỳ vẫn muốn duy trì lợi thế của mình trong những lãnh vực kỹ thuật nhạy cảm.

Theo tôi, đây mới là nơi cần tập trung sự chú ý. Cuộc cạnh tranh thật sự không nằm ở những buổi quốc yến. Nó nằm trong chất bán dẫn, SI, điện lực, trung tâm dữ kiện, khoáng sản chiến lược, kỹ nghệ quốc phòng và khả năng sản xuất. Một quốc gia muốn giữ vị trí dẫn đầu trong thế kỷ XXI phải có khả năng tự sản xuất những thứ quan trọng nhất cho nền kinh tế và an ninh của mình. Hoa Kỳ có thể tiếp tục giao thương với thế giới, nhưng điều đó không có nghĩa Hoa Kỳ nên để những mắt xích quan trọng nhất trong nền kinh tế của mình hoàn toàn lệ thuộc vào một đối thủ chiến lược.

Đây là bài học mà Hoa Kỳ đã phải trả giá mới nhận ra. Trong nhiều thập niên, việc đưa sản xuất ra ngoại quốc giúp hàng hóa trở nên rẻ hơn và doanh nghiệp gia tăng lợi nhuận. Nhưng khi chuỗi cung ứng bị gián đoạn, người Mỹ cũng thấy rõ rằng hiệu quả kinh tế không phải là tiêu chuẩn duy nhất. Chip, dược phẩm, khoáng sản chiến lược, năng lượng và những thành phần quan trọng của kỹ nghệ quốc phòng không thể được nhìn giống như áo quần hay đồ tiêu dùng thông thường. Có những thứ mà một quốc gia phải bảo đảm mình có khả năng sản xuất hoặc tiếp cận một cách an toàn.

SI là một trong những lãnh vực quan trọng nhất của cuộc cạnh tranh đó. Tôi không nhìn SI đơn thuần như một ngành kỹ thuật mới hay một nhóm sản phẩm của các công ty ở Silicon Valley. SI sẽ đi vào sản xuất, tài chánh, y khoa, nghiên cứu, hậu cần, giáo dục và quốc phòng. Quốc gia nào kiểm soát được hạ tầng SI ở quy mô lớn sẽ có một lợi thế đáng kể về năng suất cũng như sức mạnh quốc gia.

Nhưng để xây dựng SI ở quy mô lớn, Hoa Kỳ cần nhiều hơn những thuật toán tốt. Hoa Kỳ cần chip, trung tâm dữ kiện, vốn, kỹ sư và đặc biệt là điện. Những trung tâm dữ kiện phục vụ SI tiêu thụ một lượng năng lượng rất lớn, vì vậy cuộc cạnh tranh SI cũng đồng thời là một cuộc cạnh tranh về năng lượng. Một quốc gia không thể nói rằng mình muốn dẫn đầu SI nhưng lại không xây đủ điện lực để vận hành những hệ thống đó.

Đây là lý do tôi xem chính sách năng lượng là một phần trực tiếp của khả năng cạnh tranh kinh tế. Hoa Kỳ có dầu, khí thiên nhiên, nguyên tử lực, vốn và kỹ thuật. Nếu những lợi thế đó được sử dụng hiệu quả, Hoa Kỳ có thể vừa cung cấp năng lượng cho các gia đình và doanh nghiệp, vừa hỗ trợ việc xây thêm nhà máy và trung tâm dữ kiện. Ngược lại, nếu giá năng lượng trở nên quá cao hoặc khả năng cung cấp điện không theo kịp nhu cầu, Hoa Kỳ sẽ tự làm giảm lợi thế của mình.

Trong bất cứ cuộc thương lượng nào với Trung Cộng, tôi vì vậy sẽ đặc biệt chú ý đến những điều khoản liên quan đến SI và kỹ thuật cao cấp. Hoa Kỳ và Trung Cộng hiện đang thảo luận những cơ chế liên quan đến an toàn SI, nhưng chưa có một khuôn khổ song phương chính thức hoàn chỉnh. Điều quan trọng là những cuộc thảo luận về an toàn không trở thành một cơ chế khiến Hoa Kỳ tự giới hạn sự phát triển của mình trong khi Trung Cộng tiếp tục đầu tư mạnh vào cùng những kỹ thuật ấy.

Đài Loan cũng là một hồ sơ mà tôi sẽ theo dõi rất kỹ. Bắc Kinh từ lâu muốn Washington giảm sự hỗ trợ quân sự cho Đài Loan, trong khi chính sách hiện hành của Hoa Kỳ vẫn nhấn mạnh việc duy trì hòa bình và ổn định tại eo biển Đài Loan. Trước cuộc gặp lần này, các học giả và giới quan sát ở Đài Loan cũng cho rằng vấn đề bán võ khí và mức độ liên hệ giữa Washington với Đài Bắc sẽ tiếp tục được Bắc Kinh nêu ra.

Trong vấn đề này, điều quan trọng nhất không phải là lời nói mà là khả năng răn đe. Nếu Bắc Kinh tin rằng bất cứ hành động quân sự nào tại eo biển Đài Loan cũng sẽ mang lại một cái giá rất cao, khả năng họ lựa chọn con đường quân sự sẽ giảm xuống. Đó không phải là lời kêu gọi chiến tranh. Ngược lại, sức mạnh quân sự đáng tin cậy là một trong những cách quan trọng nhất để giảm nguy cơ chiến tranh xảy ra.

Hoa Kỳ cũng cần nhìn các cam kết thương mại của Bắc Kinh bằng một thái độ thực tế. Nếu Trung Cộng mua thêm nông sản, năng lượng hoặc hàng hóa của Hoa Kỳ, điều đó có lợi cho nhiều doanh nghiệp và nông dân Mỹ. Nhưng một cam kết mua hàng trong vài năm không nên được đổi lấy một lợi thế kỹ thuật hay an ninh có giá trị trong nhiều thập niên. Một thỏa thuận tốt phải có giá trị lâu dài, có khả năng kiểm chứng và không làm Hoa Kỳ yếu đi trong những ngành có tính chiến lược.

Bởi vậy, tôi không đánh giá cuộc gặp này qua những bức hình tại Joint Base Andrews. Tôi sẽ nhìn vào những gì xảy ra sau đó. Nếu Hoa Kỳ giữ được những hàng rào chiến lược quan trọng, tiếp tục phát triển SI, mở rộng năng lượng, tăng khả năng sản xuất trong nước, duy trì sự hiện diện tại Á Châu và không thay đổi đáng kể chính sách đối với Đài Loan chỉ để đổi lấy những lời hứa ngắn hạn từ Bắc Kinh, thì cuộc tiếp đón long trọng dành cho ông Tập Cận Bình chủ yếu vẫn chỉ là nghi thức.

Ngược lại, nếu sau những hình ảnh đẹp xuất hiện những nhượng bộ lớn về SI, kỹ thuật, năng lượng hoặc an ninh tại Á Châu, khi đó mới có lý do để đặt câu hỏi về cái giá thật sự của tấm thảm đỏ. Cho đến lúc đó, tôi nghĩ điều khôn ngoan nhất là không nhầm lễ nghi với chính sách và cũng không nhầm lời xã giao với quyền lực.

Hoa Kỳ không mạnh hơn Trung Cộng vì Tổng Thống Trump đón ông Tập Cận Bình ở phi trường, và Hoa Kỳ cũng không yếu đi chỉ vì dành cho ông một cuộc tiếp đón trang trọng. Sức mạnh của Hoa Kỳ nằm ở khả năng sản xuất, nguồn năng lượng, vốn, kỹ thuật, quân đội, hệ thống đồng minh và một nền kinh tế có khả năng sáng tạo mà rất ít quốc gia có thể sánh được.

Vì vậy, Hoa Kỳ đã cho Bắc Kinh điều gì, và Hoa Kỳ đã giữ lại điều gì? Nếu Bắc Kinh mang về những bức hình đẹp còn Washington giữ được những đòn bẩy quan trọng, thì nghi thức đã làm đúng công việc của nó. Trong bang giao giữa các cường quốc, hình ảnh đem lại thể diện, nhưng năng lượng, kỹ nghệ, kỹ thuật và sức mạnh quốc gia mới tạo ra đòn bẩy.

Dr. Luan Vo