Báo Xuân Bính Ngọ : Năm Ngọ Nói Chuyện Ngựa : Ngựa Hồng Đã Mỏi Vó ...

Báo Xuân Bính Ngọ
Năm Ngọ Nói Chuyện Ngựa : Ngựa Hồng Đã Mỏi Vó ...

Nguyễn Vy Túy

Năm nay năm Bính Ngọ, là năm tuổi của những "lão ông" mà khi miền Nam Việt Nam rơi vào tay Bắc Quân thì họ đang ở tuổi đôi mươi, cái tuổi hoa mộng và sức xuân tràn lai láng. Nhưng nay thì họ đã gần đến độ "chồn chân mỏi vó", không còn là "ngựa hồng", mà có thể nhiều cụ đã thành "ngựa than", "vào lò... ra lọ" ở một nghĩa trang nào đó nơi xứ người!

Trong số 12 con giáp, Ngựa là con vật xem ra có uy dũng, và hình dáng đẹp đẽ (đẹp thật chứ không phải "đẹp mã"). Đối với nhiều quốc gia, ngựa là biểu tượng của uy quyền và thanh cao. Nhưng ngựa lại là loài hiền lành và dễ huấn luyện. Thời xưa ở Việt Nam, khi cơ giới chưa ra đời, thì ngựa được coi trọng trong việc vận chuyển, xung trận, và đi lại của vua chúa lẫn dân nghèo. Tuy vậy, đối với nhà nông: con trâu, con bò vẫn được "sủng ái" hơn.

Ngày nay, ngồi trên chiếc xe hơi bóng loáng, đầy đủ tiện nghi, với tốc độ chạy cả trăm cây số giờ, êm ru và lả lướt trên những con đường thẳng băng không nhấp nhô gợn sóng... khiến chúng ta đã gần như đã quên đi hẳn những phương tiện di chuyển thô sơ và chậm chạp trước đây ở quê nhà...

Cái hình ảnh "lối xưa xe ngựa hồn thu thảo" với tiếng vó ngựa loong coong lách cách trên các con đường mòn đầy gió bụi, nay đã gần như chỉ còn là hình ảnh của quá khứ và kỷ niệm...

Đối với tôi, xe "thổ mộ" là một thứ dấu ấn rất đậm đà của tuổi thơ, vì trong nhiều năm đi học tôi đã dùng phương tiện này để đến trường. Thời ấy, đường Lê Văn Duyệt kéo dài từ Ngã Tư Bảy Hiền lên tới Sài Gòn, những chuyến xe ngựa còn dập dìu qua lại với quang gánh cồng kềnh trên mui. Những người "xà ích" mộc mạc này với chiếc xe ngựa chở đầy hàng hóa lên đường từ lúc tờ mờ sáng. Họ chở các bạn hàng lên các chợ quanh vùng Sài Gòn như chợ Bến Thành và chợ Cầu Muối. Các bà giao hàng, rồi buôn lại các loại hàng khác lên từ miền Tây, đem về bán lẻ ở các chợ nhỏ. Cái chu trình ấy cứ kéo dài hết từ ngày này sang ngày khác...

Những ngày lỡ ăn quà hết tiền về xe, tôi cùng đám bạn rủ nhau cuốc bộ về nhà, và trên đường về dù tránh thế nào cũng có đứa đạp phải cứt ngựa hoặc dẫm phải móng ngựa với những cây đinh sắt nhọn hoắt nằm ẩn dưới lớp đất cát bên đường. Nhiều khi mỏi chân, bọn tôi còn tìm cách đu theo các chiếc xe ngựa. Thường thì chỉ được một đoạn ngắn, bởi dù nép mình sau những quang gánh và bạn hàng rồi cũng bị ông nài ngựa phát giác. Bởi vì khi có người nhảy lên thêm phía sau thì chiếc xe có khuynh hướng nhổng đầu lên, và con ngựa sẽ đi chậm lại. Đó là lý do tại sao khi xe có người, "bác tài" thường yêu cầu người trên xe ngồi lui lên phía trước, cho xe được cân bằng.

Tôi vẫn còn nhớ như in, gần Nghĩa địa Đô Thành hồi ấy có một ông chuyên nghề đóng móng ngựa và sửa sang các trục trặc nhỏ cho xe. Mỗi khi có việc, ông nâng chân ngựa, bẻ quặp lên hình chữ V trông rất điệu nghệ, dùng kìm nhổ các chân đinh và gỡ chiếc móng sắt mòn từ chân ngựa ra. Dùng dao bén gọt đi lớp sụn cũ sần sùi, đóng chiếc móng mới vào, rồi cẩn thận dùng dũa mài khắp chung quanh chiếc đế sắt.

Những lúc ông đóng đinh sắt vào móng ngựa là những lúc bọn nhãi tôi sợ nhất, vì thấy con vật thường rụt chân lại vì đau. Thấy chúng tôi sợ ông ta còn dọa đừng đứng gần ngựa kẻo bị ngựa đá. Nhưng sau này khi lớn lên tôi mới biết rằng ngựa chỉ đá "lui" được ở một trong hai chân sau, vì thế nếu đứng bên hông ngựa thì chẳng bao giờ bị ngựa đá cả.

Ngựa không có nhiều ngón chân như các thú vật khác, và hình như chỉ có một khe ở giữa, nên những người thợ rèn móng ngựa đã lợi dụng chỗ này để làm mấu bám cho chắc trước khi đóng đinh chung quanh móng ngựa. Hồi ấy tôi không hiểu lý do tại sao người ta lại phải đóng móng ngựa, nhưng sau này tôi mới biết rõ cái công dụng của chiếc móng sắt, vì nếu không có vật che chở này, ngựa sẽ rất dễ bị hỏng móng, hay đau khớp và không thể chạy nhanh và chạy hoài trên đường tráng nhựa được.

Nhiều nhà người Hoa ở Việt Nam còn dùng móng ngựa đóng trên đỉnh cửa ra vào, với những chữ viết rồng rắn, chắc là để nhát ma đuổi quỷ?

Một trong những con ngựa uy dũng nhất trong huyền sử của dân tộc Việt, là con "ngựa sắt" của Thánh Gióng. Tượng Phù Đổng Thiên Vương đầu để tóc 3 chòm trên tay cầm bụi tre, cưỡi con thần mã đang khạc ra lửa, được tạc dựng tại bồng binh ngã 6 Sài Gòn là một hình ảnh tiêu biểu về sức uy dũng của loài ngựa.

Theo truyền thuyết, một cậu bé 3 tuổi ở làng Phù Đổng đòi mẹ cho đi đánh giặc Ân theo chiếu cầu hiền của nhà vua. Cậu bé đòi vua phải đúc cho một con ngựa sắt và một cây roi sắt. Khi có đủ binh khí, cậu vươn vai biến thành người khổng lồ cưỡi con thần mã này phá tan được giặc Ân. Thánh Gióng đã được binh chủng Thiết Giáp của QLVNCH tôn làm Thánh Tổ, đây quả là một chọn lựa không sai lầm, vì vào đời vua Hùng Vương thứ 6 mà quân ta đã biết chế ra "ngựa sắt" thì có thua gì việc ngày nay người ta chế ra chiến xa để uy hiếp tinh thần địch quân?

Khi lên bậc Trung học, lần đầu tiên tôi được mẹ mua cho chiếc xe đạp, tôi rất nâng niu và chăm sóc khiến lúc nào chiếc xe cũng bóng loáng không một hạt bụi. Bạn bè tôi thời ấy, nhiều đứa đã có xe gắn máy, và thường gọi diễu xe đạp là "con ngựa sắt", và sau này gọi xe đạp là "xế điếc" để phân biệt với xe có máy nổ. Hồi đó, những thằng đi "xế điếc" như tôi bị coi là dân nhà quê, và thường không được "các em" để ý, dù rằng theo tôi (kẻ ưa dệt mộng làm thơ) "đèo" một em ngồi đằng trước cái khung ngang của con "ngựa sắt" với đôi cánh tay vòng ra che chở cho nàng trông vẫn tình tứ hơn gấp bội cảnh nàng ngồi đằng sau ôm eo mình trên chiếc xe gắn máy.

Đặc tính của loài ngựa:

Ngựa là một giống vật được coi là thông minh và trung thành không thua gì loài chó. Loài người đã biết dùng ngựa vào việc kéo xe, cày bừa và xung trận từ ngàn xưa, và sau này còn dùng ngựa vào các việc tiêu khiển khác như làm xiếc, đấu dã cầu (polo - một môn chơi cưỡi ngựa dùng gậy đánh banh mà Thái tử Charles rất mê và từng bị vào nhà thương vì ngã ngựa) và giải đua ngựa nổi tiếng ở Úc châu: Melbourne Cup. Đối với nước Úc, việc nuôi ngựa giống và huấn luyện chúng thành các con ngựa đua là một kỹ nghệ hái ra tiền. Những con "chiến mã" chỉ cần đem về một giải nhất là chủ nhân của nó đã trở thành triệu phú, và giống của nó được nhiều người trả giá cao để mua. Trong ngành cảnh sát của Úc cũng có đội "quân mã" dùng để án ngữ, dẹp biểu tình và tuần tiễu trong các khu công viên, hay rừng rú.

Ngựa còn có một đặc tính hiếm có ở loài vật, đó là không "loạn luân". Chính vì thế mà người nuôi ngựa, thường phải đem bán ngựa con để mua về con ngựa khác.

- Ngựa trong đời thường: Mấy bà trong xóm tôi thường hay chửi mấy đứa con gái động cỡn "đi tối về sáng" là "đồ đĩ ngựa", "ngựa bà" nhưng theo tôi câu chửi này sai hoàn toàn về hành động, vì chỉ có ngựa đực mới lồng lộn, hí rí vang trời khi làm tình với ngựa cái, và nàng ngựa cái chỉ biết vểnh mông lên chịu trận, (đôi khi còn sụm bà chè vì sức mạnh khi chàng đực lên cơn) chứ chẳng bao giờ chủ động và đòi hỏi được gì trong khoản này, mà lại bị mang tiếng là "đĩ ngựa"! Dần dà để ngắn gọn, câu chửi "đồ đĩ ngựa" chỉ còn lại độc nhất một chữ "ngựa" mà vẫn nói lên đầy đủ cái tính mất nết của những người đàn bà không đoan chính.

Riêng mấy thằng học trò tụi tôi thời đó, nếu theo đuổi em nào mà bị em bỏ rơi, thì bị bạn bè chê bai gọi là "bị ngựa đá!".

Hồi nhỏ, mấy thằng nhóc tụi tôi khi nghe tiếng ngựa hí và tiếng chân ngựa sủi đất văng bụi mù ở chòi nhốt ngựa gần nhà, lén rình lại coi thì thể nào cũng được chứng kiến cảnh "bơm xăng" của chú ngựa đực trên mình cô ngựa cái. Nhiều khi ngồi đúng hướng gió tạt, mùi mồ hôi và tinh khí của ngựa đực tiết ra hôi tanh không chịu được khiến cả bọn lại phải bịt mũi chạy về nhà. Từ đó bọn tôi "phát minh" ra câu đố "bu-ri xe nào to nhất?", và câu trả lời đúng nhất vẫn phải là "bu-ri xe... ngựa".

- Mã đáo thành công: Ngựa không chỉ chiếm chỗ trong lãnh vực nghệ thuật, nó còn chiếm một chỗ đứng khá lớn trong văn chương và ngôn ngữ của loài người. Để tặng khai trương, người ta hay dùng bức tranh có đàn ngựa tung vó với câu đề "mã đáo thành công". Tranh mừng loại này thường vẽ 8 con ngựa đực, bởi âm số bát (là phát, vì vậy người Hoa coi ba số 888 là số hên. Ở Ngã Ba Ông Tạ cũng có tiệm Thuốc Lào 888 và chủ nhân cũng giàu sụ vì đa số dân mình đều thích phì phèo cái thứ "bổ phổi, diệt trùng lao". Tranh ngựa kỵ vẽ 7 con (thất mã), và không bao giờ vẽ 5 con, vì nó có liên quan đến chuyện: "Ngũ mã phân thây".

- Ngựa quen đường cũ: Đây là khả năng đặc biệt của loài ngựa, ngựa có thể tìm về chốn cũ dù bị che mắt chỉ nhìn được phía trước, hoặc đi trong đêm tối. Thời Đông Chu Liệt Quốc, Tề Hoàn Công đem quân đi đánh xứ người bị lạc đường, nhưng nhờ mấy con ngựa ở địa phương đi dẫn đầu nên đã tìm về lại được chốn cũ. Câu này còn có nghĩa: ăn quen nhịn không quen, nên rất dễ quay về... đường xưa lối cũ (nếu có dịp), theo kiểu "người quen... giường cũ".

- Môt con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ: Mặc dù không có chế độ "thưởng, phạt" khi sống cùng bầy, nhưng ngựa có tính sống tập thể và phân ngôi vị một cách rất rõ rệt. Con ngựa đực hung hãn nhất thường "đa thê", và ít khi chịu nhường thê thiếp cho các con ngựa đực ở vai vế thấp trong bầy. Dầu vậy, khi trong bầy có con ngựa bị thương hoặc đau ốm, thì cả bầy thường tỏ vẻ chăm sóc và buồn bã đến độ bỏ ăn. Câu này cũng tương tự như câu "Bầu ơi thương lấy Bí cùng, tuy rằng khác giống nhưng chung một dàn".

- Đầu trâu mặt ngựa: Chỉ bọn thảo khấu, bọn ỷ mạnh hiếp yếu, bọn không có tình người!

- Thẳng như ruột ngựa: Ý nói lòng dạ của người quân tử trước sau như một, không nói quanh nói co, không đặt điều bịa chuyện. Tuy nhiên, dân làm thịt ngựa cho biết ruột ngựa không thẳng như mọi người tưởng, mà nó còn quanh co uốn cuộn thành nhiều vòng y như vòng hương trầm, và chỉ có một đoạn ruột thừa nằm ở chỗ nối giữa ruột non và ruột già là... thẳng! Vật sao thì người cũng vậy, ruột người còn phức tạp hơn ruột ngựa nhiều, vì thế "quân tử nhất ngôn là quân tử... dại, quân tử nói đi nói lại là quân tử... khôn".

- Đơn thương độc mã: Có nơi viết là "đơn phương độc mã", có thể hiểu tráng sĩ ra trận "da ngựa bọc thây" với ngựa và 1 cây thương (giáo) trên tay. Một mình xông pha mà không cần sự trợ giúp của ai.

Trong đời thường ngày nay cũng xảy ra lắm cảnh nhiều ông không chịu một ngựa, mà đèo bồng cỡi thêm nhiều... ngựa, khiến đôi khi bị.... ngã ngựa, đành phải chịu cưỡi ngựa... gỗ khi đêm về. Rất may là cho tới nay trong cái cộng đồng bát nháo về cảnh "thay ngựa giữa giòng" này chưa thấy một ai vì quá độ mà bị cảnh... chết trên đồi quê hương...

- Thượng mã phong: Đây là một danh từ Hán Việt chỉ một chứng bệnh dành cho đàn ông đang phi... ngựa lại cứng đờ người ra không chịu phi tiếp. Nó là nỗi ám ảnh rất lớn nơi phòng the dành cho các cụ ông đã lớn tuổi. Theo truyền thuyết của người Trung Hoa, người đàn bà có thể cứu được kẻ đang giao hoan với mình bằng cách dùng chiếc trâm cài trên búi tóc, đâm một phát thật mạnh vào ngay đốt xương sống cuối cùng (nằm ở khe giữa mông). Nhưng y học lúc gần đây đã chứng minh "thượng mã phong" là một loại bệnh tưởng tượng và gặp phải những trùng hợp ngẫu nhiên, bởi người gặp nạn khi đang "cưỡi ngựa, nắm... hoa" thường là bị tai biến chấn động tim (heart attack) mà phải giã từ... cuộc chơi! Vì thế các ông cứ an tâm, và đừng đòi hỏi "người ta" phải cài trâm khi giao... đấu.

- Vành móng ngựa: Những kẻ phạm tội bị đưa ra toà, đứng trước một cái khung có hình cong cong, nên báo chí thời VNCH mới viết là: "Ông X, hay bà Y phải ra trước vành móng ngựa"... là vậy. Khi bị xử thua thì có thêm chữ: "Mặt dài như mặt ngựa". Nhiều kẻ bị lôi ra tòa mà còn dám buông lời khinh thường pháp đình thì bị coi là kẻ: "Mó dái ngựa". Trong tác phẩm Lục Súc Tranh Công trong chương trình giảng dạy ở lớp Đệ Thất, thời VNCH cũng có 4 câu:

Ngựa nghe nói tím gan tím phổi,

Bèn chạy ra gầm hí vang tai.

Bớ này này ta bảo chúng bay,

Đố mặt ai dài bằng mặt ngựa...

(Lục súc tranh công)

- Da ngựa bọc thây: Thời xưa, người lính chết, xác họ được đồng đội bọc trong da ngựa, thay cho áo poncho thời nay. Câu này để chỉ sự hy sinh của người lính chiến, không cần gì hơn khi ngã ngục vì quê hương, đất nước.

- Ngưu tầm ngưu, mã tầm mã: (trâu tìm trâu, ngựa tìm ngựa) Cũng giống như bọn "đầu trâu mặt ngựa", bọn xấu thì thường tìm đến nhau, kết bè thêm vây cánh tạo thế lực để mưu đồ những chuyện bất chính. Gặp bọn này, lời khuyên chí tình nhất là đừng "mó dái ngựa" kẻo bị gặp chứng "ngựa bất kham" rồi bị mặt mũi sưng tù vù, hoặc buồn bã đến độ "mặt dài như mặt ngựa". Có chuyện cười viết rằng:

Bà vợ bực mình với ông chồng hét toáng lên "biết thế tôi lấy quỷ sứ còn hơn!" Ông chồng nhe răng ra cười "không được đâu! Luật pháp cấm chuyện anh em ruột thịt lấy nhau mà!".

- Thiên lý mã: Là chữ để chỉ những con ngựa chiến, có sức chạy nhanh, xa, và lâu... Từ chữ này thiên hạ sáng chế thêm chữ "lạm phát phi mã", để chỉ chuyện làm kinh tế chẳng ra gì, để đồng tiền mất giá!

- Cưỡi ngựa xem hoa: Đây là thú tiêu khiển của những người nhàn nhã, hay nói đúng hơn là của các bậc quyền thế khi xưa. Ngày nay ở Đà Lạt, cũng còn cảnh "cưỡi ngựa xem hoa", nhưng là để moi tiền của du khách. Giống ngựa được dùng để chở khách ngắm cảnh này có lẽ được lai giống từ bố lừa mẹ ngựa, nên thấp tè rất dễ dàng cho việc du khách nhảy lên lưng.

Nói về giống ngựa thì nói không hết, nhưng nói về màu sắc thì có 3 màu chính trên lông ngựa gồm màu trắng, màu đen và màu nâu (hay hung). Ngựa trắng thì gọi là "bạch mã", nhưng ngựa đen thì lại không được gọi là "hắc mã" mà lại được gọi là "ngựa ô". Thời xưa, giới quan lại thường dùng xe "song mã", và xe "tứ mã" thì dành cho vua chúa hay thân thích của nhà vua. Trong đám cưới của Diana và Thái tử Charles vào ngày 29.7. 1981 cả thế giới đã được chứng kiến cảnh uy hùng của đoàn kỵ binh Hoàng Gia bên cạnh chiếc xe song mã dành cho "đôi trẻ", và đoàn xe tứ mã dành cho Nữ Hoàng Elizabeth II cùng Hoàng tế Philip. Ngày tang lễ của Công nương Diana cũng vậy, đội kỵ binh của Hoàng Gia đã làm thế giới lác mắt với những con ngựa to, khoẻ và đẹp nhất đi song hàng mặc áo tang không khác gì quân đội đang diễn binh.

- Đường dài, hay sức ngựa: Có người lại dùng là "đường dài mới biết ngựa hay", đây là câu dịch từ chữ Nho "trường đồ tri mã lực". Trong các cuộc chạy đua, người lực sĩ thắng giải chạy marathon (đường dài) thường đón nhận được sự khâm phục nhiều hơn những lực sĩ chạy giải nước rút, vì họ đã chạy bộ nhiều khi cả trăm cây số, và phải ganh đua với cả trăm người đồng hành. Sức ngựa đã trở thành "mã lực" trong các loại máy nổ, nhất là các loại máy dành cho ghe thuyền. Bởi vậy mới có chuyện vui: "Một tên Việt cộng hỏi cung người vượt biên: Động cơ nào để anh vượt biển? Người bị bắt trả lời: Thưa cán bộ động cơ... Yamaha 3 ngựa đầu bạc ạ!" Cũng có một chuyện cười khác: "Bà vợ than phiền với bà bạn thân: Ông nhà tôi, làm việc gì cũng lâu lắc lề mề, chỉ riêng có một việc tôi cần... lâu, mà ông ấy lại làm... nhanh như gà!"... đúng là cảnh đường dài mới hay sức ngựa!

- Quất ngựa truy phong: Các nàng bị đeo ba lô ngược mà không có tác giả, hay có tác giả mà tìm không ra, là vì đã tin vào lời hứa hão của phường Sở Khanh để rồi nhẹ dạ siêu lòng mà trao thân lầm... tướng cướp. Trong xã hội Việt Nam thời phong kiến, người phụ nữ chính chuyên thường mơ đến cảnh vinh quy bái tổ của chồng khi thi đỗ, để được "ngựa anh đi trước, võng nàng theo sau". Có chuyện vui kể rằng: Bà mẹ thấy đứa con gái cưng mang bầu, gặn hỏi tác giả là ai. Cô nàng ỏn ẻn trả lời: Mẹ không nhớ tối đó con đi dạ vũ hóa trang à? Làm sao con nhận mặt được đứa nào cơ chứ! Thật đúng là cảnh "con dại cái mang"!

- Ngựa non háu đá: Ý nói người trẻ chưa độ chín muồi, mà lại hung hăng đòi làm chuyện lớn.

- Ngựa về ngược: Ngày xưa dân ta muốn đánh cá ngựa phải thân hành đến trường đua Phú Thọ Saigòn, ngày nay sân đua này vẫn còn và đã được tân trang để theo kịp đà... cờ bạc của dân... nghèo! Ở Úc muốn đánh cá ngựa, chỉ cần đến các quầy TAB thường được đặt trong các Club, và theo dõi cuộc đua qua màn ảnh, kết quả thường được công bố sau đó, và lãnh tiền trúng ngay tại quầy bán vé cá độ. Ngựa về ngược, ám chỉ người trúng lớn, thí dụ như trong một bầu cử nào đó, ai cũng bảo ông A thắng lớn, nhưng rốt cục bà B là một kẻ chưa có thành tích gì lại về nhất!

Trong giới cá cược cũng vậy, nếu ai cũng đánh và đánh trúng con ngựa về nhất thì tiền thưởng không nhiều, nhưng có vài ông gà mờ buồn buồn đánh đại vào con ngựa "đau", ngựa "què", mà nó lại về nhất thì tiền thắng chắc chắn là đếm mệt nghỉ. Những chú ngựa về ngược thường hay bị thử nước tiểu xem coi có được "đốp" (doping) hay không. Nạn chích thuốc kích thích cho ngựa, nay đã lan qua cả người, các lực sĩ trước hay sau cuộc đua cũng bị thử nước tè để tránh việc gian lận, và trong Thế Vận Hội Olympic Sydney 2000 cũng đã có vài lực sĩ bị loại hoặc bị tước bỏ huy chương vì dùng thuốc cấm.

Trở lại chút xíu về chuyện ngựa ở trường đua Phú Thọ: Hồi đó, chủ ngựa và nài ngựa thường lấy tên của các nữ ca sĩ nổi danh để đặt tên cho các con ngựa cưng của mình, vì thế người ta thường được nghe các câu "trực tiếp truyền thanh" (theo kiểu Huyền Vũ tường thuật các trận túc cầu) như thế này: "Thưa quý vị, con Hoàng Oanh đang dẫn đầu, và hai con Thanh Tuyền và Kim Loan đang bám sát... nhưng hỏng rồi... con Lệ Thu lại đang rướn lên trên và sắp qua mặt con Hoàng Oanh! Bây giờ cuộc đua sắp đến đích, chỉ còn vài trăm thước nữa, con Hoàng Oanh đã bị hít khói đít của con Kim Loan, nhưng có một con vô danh tiểu tốt là con Thanh Lan đang bị tay cưỡi phát vào mông các nhịp roi đau điếng, khiến nó đang cong đít vượt qua các con khác...Và thưa quý vị... thật đúng là chuyện "ngựa về ngược", chết mẹ nhiều người rồi, nhiều ông thua to rồi, nhiều ông phải nhảy lầu tự vận đến nơi rồi... vì con... ngựa Thanh Lan... cà chớn đã về đến đích, trước con Kim Loan chỉ có một cái... đầu mà thôi..."

Cũng có chuyện vui khác về ngựa:

Bà vợ thấy ông chồng mặc quần áo bảnh bao sắp rời nhà nên hỏi với:

- Có phải anh sắp đến trường đua chơi cá ngựa phải không?

Ông chồng mau mắn:

- Đúng thế!

Bà vợ:

- Anh đi ngay đi kẻo trễ, vì mấy con "ngựa" của anh nó mới gọi điện thoại tới đó!

- Nhứt ngôn ký xuất, tứ mã nan truy: (một lời nói ra, bốn ngựa khó tìm). Kẻ lỡ lời nói ra điều không phải, thì có tới 4 ngựa chạy theo để níu lại lời nói đó cũng không kịp. Vì thế cổ nhân có khuyên: Uốn lưỡi 7 lần trước khi nói, là vậy.

- Mã thượng: Ám chỉ người có tinh thần cao thượng tương đương với người quân tử, chứ không phải chỉ người đang thượng... mã, rồi chẳng may gặp cảnh gió máy (phong) mà trở thành kẻ... gian gặp nạn... "thượng mã phong"! Khi đối đầu, người có tinh thần mã thượng thường ngưng cuộc giao đấu khi kẻ bên kia... ngã ngựa, chứ không tàn nhẫn đâm bồi thêm một phát vào kẻ thù cho bõ ghét! Một ông bạn có kể với tôi rằng, trong trường Võ bị Đà Lạt có một nơi được gọi là đồi "mã thượng", ai cũng tưởng để ám chỉ một trong các đức tính tốt của các chàng sĩ quan tương lai của QLVNCH, nhưng về sau mới biết rằng đó là nơi mai táng khi xưa của người Thượng, vì vậy "đồi mả Thượng" thành "đồi Mã Thượng" thì cũng... chẳng sai mấy!

- Mã đầu cầm: Là một loại nhạc khí thông dụng của những người hát dạo trong các làng mạc ở Mông Cổ. Đây là cây đờn giống như cây đàn kìm của người Việt, nhưng trên đầu chỗ lên dây lại có trạm khắc hình đầu ngựa, và dây tơ làm bằng đuôi ngựa. Đàn ra đời do một thiên tình ca trong huyền sử của dân tộc Mông Cổ:

Hoàng tử trộm Thiên Lý mã của vua cha để đến tư tình với người yêu cách xa kinh thành hàng vạn dặm. Vì muốn người yêu không rời mình trước khi trời sáng, nàng thôn nữ lén cắt cánh của con chiến mã, khiến hoàng tử không thể quay trở về lại hoàng cung, và con Thiên Lý mã khi bị cắt cánh cũng kiệt sức và chết.

Những giọt nước mắt của chàng nhỏ xuống xác ngựa đã biến thành cây đàn Mã Đầu Cầm, và được nhân gian dùng để gảy lên những bi khúc não nùng và ai oán.

- Tái ông thất mã: Chuyện kể Tái Thất Ông có con ngựa bỗng dưng cuốc đi mất, có người đến chia buồn, ông nói "biết đâu là phước đó", quả nhiên, mấy hôm sau ngựa cũ dẫn về một bầy ngựa mới, hàng xóm lại đến chia vui, ông nói "biết đâu là họa đó". Con trai ông thấy nhà nhiều ngựa nên tập cưỡi, bị ngựa chưa thuần quăng té gẫy chân. Hàng xóm lại đến chia buồn, ông nói "biết đâu là may đó".

Quả nhiên, về sau giặc tràn vào làng bắt thanh niên đi lính cho chúng, con ông vì gãy chân nên thoát khỏi, ai cũng khen là nhà có phước.

- Trảm mã trà: Đây là thú uống trà hiếm có của vua chúa Trung Hoa. Hàng năm cứ đến mùa Xuân là có cả bầy ngựa được mã phu dẫn bộ đi mấy ngày đường, mà không cho ăn uống gì cả. Khi đến vùng rừng núi trồng trà, ngựa được thả ra, vì đói chúng ăn đầy bụng những búp non của trà, rồi sau đó toán mã phu mới cho đoàn ngựa đến suối rừng để uống. Nước suối ở đây, thực ra cũng là "nước trà" vì quanh năm suốt tháng bị ủ nát bởi các lá trà già rụng xuống.

Sau đó đoàn ngựa được dẫn về nơi xuất phát, họ cho ngựa đi chậm để búp trà trong bụng ngựa được nhai nát với nước suối và đủ thời gian lên men. Về đến nơi mã phu lập tức chém cổ ngựa, rạch bụng, moi trà trong bao tử ngựa ra và đem chưng cất để uống. Trà được ủ trong bao tử ngựa có độ chát vừa phải, uống vào dễ tiêu khiến người thưởng thức ăn được nhiều và dễ ngủ khiến các bậc vua chúa thời phong kiến rất ưa dùng, vì tin Trảm Mã Trà đem lại sức khoẻ và sự minh mẫn.

So với loại Trảm Mã Trà cầu kỳ và tốn kém của người Trung Hoa, người Việt Nam lại có thú khác xem ra có vẻ cũng giông giống, đó là món "cà phê cứt chồn".

Chồn là loại thú rừng ưa ăn trái chín, đợi mùa cà phê nở rộ là chúng "tiến hành cuộc xâm lăng" ngay. Khi đầy bụng chúng ị ra ngay dưới những gốc cây cà phê các đống đen đen lang láng trông y như thuốc tễ. Vì lựa ăn toàn quả chín thơm ngon, nên "cứt chồn" ở các nơi trồng cà phê lại được giới sành điệu coi là một loại cà phê đặc biệt và hiếm có. Không hiểu "cà phê cứt chồn" có mang lại thêm lợi nhuận gì cho giới trồng cà phê hay không, mà gần đây giống chồn đã bị săn bắt bằng đủ mọi cách, vừa nhằm giảm thiểu sự thiệt hại khi đến mùa thu hoạch, cũng như nhốt chúng vào chuồng, để chúng tự do ăn và... thải.

Chuyện cười về Ngựa:

Truyện sách tiếu lâm có kể một chuyện liên quan đến ngựa: Ngày xưa ông quan huyện có nàng tiểu thư đã đến tuổi cập kê, ông cho thông báo kén rể đến các hào kiệt, mong gả tiểu thư vào chỗ cân xứng. Sau khi nghe được tin này, có hai thanh niên đến xin ứng thí. Một anh học giỏi nhà giầu nhưng lại xí trai, còn một anh nhà nghèo thất học nhưng đẹp trai. Quan thấy anh học giỏi xấu trai, nên cho vào thi trước, để cố ý cho anh ta ra rìa sớm. Quan nhìn trong nhà chẳng thấy cảnh vật gì cụ thể để ra đề thi, thì bất chợt thấy anh lính dẫn con ngựa trắng của quan đi qua dinh. Quan bèn bảo anh xí trai vịnh con ngựa, anh ta liền ứng khẩu 4 câu thơ:

Bạch Mã mao như tuyết

Tứ túc cứng như thiết

Tướng quân kỵ Bạch Mã

Bạch Mã tẩu như phi

Xin tạm dịch:

Ngựa trắng lông như tuyết

Bốn chân ngựa cứng như sắt

Quan ông cưỡi lưng ngựa

Ngựa chạy nhanh như bay

Quan gật gù và truyền cho anh ra ngoài ngồi chờ kết quả. Sau đó quan cho gọi anh thất học vào thi. Thì ngay lúc đó thấy thân mẫu của quan đang lững thững đi ngoài sân, ông liền ra đề thi "Vịnh bà cụ". Anh thất học vừa nghe được loáng thoáng, bài vịnh của anh xí trai nên bắt chước xướng liền:

Bà lão mao như tuyết

Tứ túc cứng như thiết

Tướng quân kỵ bà lão

Bà lão tẩu như phi...

Ông quan nghe xong bài vịnh, mặt mày đỏ gay, nổi trận lôi đình, sai lính cột cổ đánh cho anh ta một trận, chừa tật láo lếu.

Ngựa trong âm nhạc:

Đó là chuyện ngựa trong ngôn ngữ tiếng Việt, trong nhạc Việt cũng có bài: Ngựa Phi Đường Xa của Hoài Bắc Phạm Đình Chương, trong đó có câu: "Ngựa phi ngựa phi đường xa, tiến lên đường cát trắng trắng xóa..." được trình bày rất điệu nghệ bởi ban hợp ca Thăng Long, kèm theo tiếng ngựa hí và vó ngựa dập dồn khiến người nghe thật rộn ràng và sảng khoái. Và bài khác do Phạm Duy phổ từ thơ của Phạm Thiên Thư "Ngày Xưa Hoàng Thị...", qua đó người ta mới biết tên nàng là Hoàng Thị... Ngọ, tuy là nghé ngọ nhưng chắc bản mặt nàng phải đẹp và dễ thương lắm mới khiến nhà thơ phải "Em tan trường về, anh theo Ngọ về... mai vào lớp học anh còn ngẩn ngơ... ngẩn ngơ". Riêng Elvis Phương thì lại thành công và nổi tiếng qua nhạc phẩm Vết Thù Trên Lưng Ngựa Hoang, nhờ tài huýt gió luyến láy theo điệu nhạc. Duyên Anh cũng có một tác phẩm nổi tiếng mang tên Ngựa Chứng Trong Sân Trường.

Trái lại, bài: Xin Mặt Trời Ngủ Yên của Trịnh Công Sơn lại có những câu thật thê lương áo não: "Ngựa hồng đã mỏi vó chết trên đồi... quê hương, còn có ai trong cuộc đời, ôi nhân loại..." đã khiến người viết phải có thơ rằng:

Đời nhẹ như bóng câu

Tìm nhau biết tìm đâu!

Có về ngang chốn cũ

Cũng ngấn lệ, rưng sầu...

Nguyễn Vy Túy

(Xuân Con Ngựa Đen)