Báo Xuân Bính Ngọ : Tân niên Bính Ngọ 2026 tản mạn chuyện Ngựa
Báo Xuân Bính Ngọ
Tân niên Bính Ngọ 2026 tản mạn chuyện Ngựa
Lê Bá Vận
Năm Ngọ thường được kỳ vọng là năm của sự xoay chuyển vận mệnh, khởi đầu mới đầy năng lượng và kết thúc có hậu như câu chúc cho người làm ăn “Mã Đáo Thành Công”.
Năm Bính Ngọ đến, người già được thêm một tuổi thêm một năm vui vầy cùng con cháu. Trẻ nhỏ vui mừng mặc áo mới, được nghỉ học còn được lì xì. Số còn lại cũng vui vẻ đón Tết song trong lòng canh cánh nỗi lo già thêm một tuổi, khó giữ nét thanh xuân.
Tết Bính Ngọ năm nay trên văn đàn chuyện về con ngựa thư văn rất phong phú, các năm ‘ngọ’ trước cũng vậy, mọi khía cạnh đã được khai thác đến nỗi hầu như giờ đây không còn gì để viết thêm, vơ vét được chừng nào hay chừng ấy.
1. Ngựa trời
Trước tiên xin nói đến con bọ ngựa, ngựa nhà trời, đứng đầu loài ngựa, trên con ngựa Pegasus có cánh trong thần thoại Hy Lạp.
 |
| Bọ ngựa |
Trong tập truyện ‘Dế Mèn Phiêu Lưu Ký’ nhà văn Tô Hoài đã khắc họa nhân vật Bọ Ngựa (được gọi là Võ sĩ Bọ Ngựa) là một kẻ hợm mình, kiêu ngạo, hống hách nhưng lại u mê, dễ bị phỉnh nịnh. Võ sĩ Bọ Ngựa luôn nghĩ mình tài giỏi, thích khoe khoang võ nghệ với đôi càng sắc bén như kiếm và khả năng quan sát nhạy bén, nhưng cuối cùng nhận ra sai lầm.
Võ sĩ Bọ Ngựa là đối thủ chính của Dế Mèn trong một trận tranh hùng nảy lửa. Trận đấu giữa Dế Mèn và Bọ Ngựa không chỉ là một màn phô diễn sức mạnh mà còn mang ý nghĩa giáo dục về sự khiêm tốn và lòng hướng thiện trong hành trình trưởng thành của các nhân vật.
Bọ ngựa thật ra được xem là loài côn trùng có lợi nhiều hơn có hại vì chúng tiêu diệt nhiều côn trùng có hại, đặc biệt chúng ăn rất nhiều các loài rệp hại cây (Aphididae).[1]. Con cái lớn hơn, dái 48 – 76 mm; đực 40 – 61 mm. Chúng linh tính, vào nhà là điềm tốt. Ở nước ta bọ ngựa có nhiều từ Quảng Bình trở ra. Tôi thấy chúng đậu trên là cây, dài bằng ngón tay nhưng mảnh.
2. Khuyển mã
Khuyển mã – đây là cách các bề tôi thời xưa dùng để tự ví mình với vua chúa hoặc chủ nhân, thể hiện thái độ tận tụy, sẵn sàng phục vụ hết lòng như thân phận chó ngựa. Để bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và sự sẵn sàng cống hiến hết mình người xưa thường dùng cụm từ “khuyển mã chi lao”.
Hình ảnh con ngựa hiện diện trong mọi ngóc ngách của đời sống và tư duy người Việt, từ những biểu tượng linh thiêng đến lời ăn tiếng nói hằng ngày, cả trong thi văn, âm nhạc, nhân danh, địa danh, thành ngữ, tục ngữ…
Nguyễn Du có câu “Ngựa xe như nước, áo quần như nêm” trong truyện Kiều. Chinh phụ ngâm cũng có “Quân kỵ kiêu mã bạch như tuyết” (Ngựa chàng sắc trắng như là tuyết in) .
Nhạc cổ có bản ”Tẩu mã”, ở Nam Bộ có bài “Lý Ngựa Ô”.
Về địa danh có núi Bạch Mã ở Huế hay sông Mã ở Thanh Hóa.
Trong truyện Kiều có nhân vật tên Mã Giám Sinh, Mã Viện là tướng Tàu đã phải nhục nhã chui ống đồng trốn về nước sau khi thua trận ở nước ta.
Trong thành ngữ, tục ngữ, ngựa được sử dụng để răn dạy về đạo đức, kinh nghiệm ứng xử của người xưa.
Khi nói tới tinh thần đoàn kết người ta có câu Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ. Người bộc trực, có sao nói vậy là người có tính cách “ Thẳng như ruột ngựa“. Khi nhắc người khác phải giữ lời hay phải cẩn trọng lời nói sẽ dùng” Nhất ngôn ký xuất, tứ mã nan truy“.
Cuộc sống vinh hoa, phú quý của người có địa vị cao trong xã hội luôn là “Lên xe xuống ngựa”. Khi có một quyết định bất ngờ, dễ gây xáo trộn nguy hiểm hay khi thay người lãnh đạo thì được xem như là “Thay ngựa giữa dòng.”
Để chê trách người trẻ thiếu kinh nghiệm nhưng lại hung hăng thì có “Ngựa non háu đá”. Người không thay đổi được thói quen xấu thì được ví là “Ngựa quen đường cũ.” Để chỉ những kẻ vô lại thì có “Đầu trâu, mặt ngựa”, kẻ xấu thường thì tụ họp với nhau giống như ” Ngưu tầm ngưu, mã tầm mã”.
“Tâm viên ý mã” (心猿意馬) là cụm từ ẩn dụ trong triết lý Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo, ví tâm trí con người bất định, lăng xăng như con khỉ nhảy nhót (tâm viên) và suy nghĩ hoang dã, nhanh chóng như con ngựa chạy rông (ý mã). Cụm từ này mô tả trạng thái tư tưởng khó kiểm soát, dễ xao nhãng trước ngoại cảnh và đề cao sự tu luyện tĩnh tâm.
3. Chiến mã
Chiến mã không chỉ là con ngựa ra trận, mà còn là biểu tượng của người bạn đồng hành trung thành, vào sinh ra tử cùng dũng tướng
Trong lịch sử, truyền thuyết Việt Nam không ai không biết đến ngựa sắt của Thánh Gióng hay sớm hơn là sính lễ “ngựa chín hồng mao” trong truyện Sơn Tinh Thuỷ Tinh.
Trong lịch sử Trung Quốc, đặc biệt thời Tam Quốc, nhiều chiến mã nổi tiếng đã cứu chủ nhân thoát hiểm nhờ sự thông minh, trung thành và sức bền phi thường. Những con ngựa như Xích Thố (Quan Vũ) hay Ô Truy (Hạng Vũ) được thờ phụng vì lòng trung, sẵn sàng chết theo chủ.
Trong trận Đàn Khê, Đích Lư nhảy vọt qua suối rộng, cứu Lưu Bị thoát chết. Trong trận Uyển Thành, ngựa Tuyệt Ảnh mang Tào Tháo thoát khỏi sự truy sát của địch.
Hán Vũ Đế (nhà Hán) từng phát động chiến tranh Thiên Mã để chiếm bằng được giống ngựa Hãn Huyết Bảo Mã từ vùng Đại Uyển (Trung Á). Trong tiểu thuyết Anh Hùng Xạ Điêu của Kim Dung, chiến mã nổi tiếng nhất gắn liền với Quách Tĩnh cũng là một con Hãn Huyết Bảo Mã
Khác với vẻ ngoài lộng lẫy của Hãn Huyết Bảo Mã Thân hình thon gọn, cổ dài thanh mảnh như thiên nga, đặc biệt là lớp lông rực rỡ dưới ánh mặt trời, chiến mã Mông Cổ nhỏ, chân ngắn, lông dày, bề ngoài có vẻ “thô kệch” nhưng có khả năng chịu đựng thời tiết khắc nghiệt, di chuyển nhanh được kỵ binh Mông Cổ sử dụng trong các cuộc chinh phạt của Thành Cát Tư Hãn.
4. Ngựa Thượng Tứ
“Ngựa Thượng Tứ” không chỉ là tên một giống ngựa, mà còn gắn liền với lịch sử kinh đô Huế, vừa mang vẻ quyền quý của hoàng tộc, vừa trở thành một điển tích trong ngôn ngữ dân gian.
Từ thời vua Gia Long, triều đình đã cho lập Viện Thượng Tứ (nằm gần cửa Đông Nam, nay chính là cửa Thượng Tứcủa Kinh thành Huế). Đây là nơi nuôi dưỡng, huấn luyện ngựa và coi sóc xe cộ cho Vua và hoàng gia. Viện Thượng Tứ là nơi tập trung những giống ngựa quý nhất từ khắp nơi tiến cống về.
Vì phục vụ cho vua chúa nên ngựa ở đây có chế độ chăm sóc đặc biệt nhưng không phải ra trận hay làm việc nặng thường xuyên. Vì vậy những con ngựa này rất sung sức, hay hí vang và đá bậy. Chính từ đặc tính “sung quá hóa quấy” của đàn ngựa trong cung mà dân gian Huế và Nam Bộ sau này đã mượn hình ảnh ngựa Thượng Tứ để ám chỉ con người.
Thành ngữ “Ngựa Thượng Tứ” dùng để mỉa mai những kẻ cậy thế, kiêu ngạo hoặc những người có nhu cầu sinh lý mạnh mẽ, thiếu kiểm soát.
Những người phụ nữ có tính khí dữ dằn, lăng loàn, không chịu khép mình vào khuôn phép cũng bị ví như ngựa bất kham. Nặng thì nói “đĩ ngựa” hay “ngựa”, nhẹ hơn ở Nam Bộ người ta nói “đồ con ngựa” hay “ngựa bà” để ám chỉ những phụ nữ thích làm dáng quá mức, hay khoe khoang.
Dù gì đi nữa thì năm Ngọ thường được kỳ vọng là năm của sự xoay chuyển vận mệnh, khởi đầu mới đầy năng lượng và kết thúc có hậu như câu chúc cho người làm ăn “Mã Đáo Thành Công”.
Nhận xét
Đăng nhận xét