Diễn Biến Chiến Dịch Tiến Quân Ra Bắc Hà 1789 (P2)
Diễn Biến Chiến Dịch Tiến Quân Ra Bắc Hà 1789 (P2)
TRẬN NGỌC HỒI... BỐI CẢNH VÀ DIỄN BIẾN:
Đồn Ngọc Hồi của quân Thanh được xây dựng trên một cánh đồng cách Thăng Long khoảng 14 cây số về phía nam. Đồn chiếm lĩnh một địa hình tương đối cao, khống chế đường thiên lý, ngăn chặn quân Tây Sơn từ Tam Điệp ra. Đây là vị trí trọng yếu trong hệ thống phòng thủ của Tôn Sĩ Nghị ở phía nam Thăng Long.
Lực lượng đóng ở Ngọc Hồi có khoảng 3 - 4 vạn quân chủ lực tinh nhuệ của Tôn Sĩ Nghị. Tất cả đặt dưới sự chỉ huy của Đề đốc Hứa Thế Hanh. Trong bộ chỉ huy đạo quân này còn có Tổng binh Thượng Duy Thăng và Phó tướng Khánh Thành đốc suất quân lính Quảng Tây; các Tổng binh Trương Triều Long và Lý Hóa Long đốc suất binh lính Quảng Đông. Trong số năm tướng lĩnh cao cấp nhất của đoàn quân viễn chinh qua Đại Việt, Tôn Sĩ Nghị đã cử ba tướng về đồn Ngọc Hồi, chính là Hứa Thế Hanh, Trương Triều Long và Thượng Duy Thăng. Điều này cho thấy sự quan tâm đặc biệt của Nghị đối với mặt trận phía nam.
Sau khi Hà Hồi thất thủ, quân bố phòng ở Ngọc Hồi đã chấm dứt những cuộc yến tiệc ngày Tết. Chúng được lệnh sẵn sàng chiến đấu, đối phó với quân Tây Sơn từ Hà Hồi lên. Tinh thần quân Thanh trở nên hết sức căng thẳng và hoang mang.
Nhắc lại ... Sau khi hạ đồn Hà Hồi.. cả ngày mùng 4 Tết, vua Quang Trung chỉ cho quân hư trương thanh thế để uy hiếp tinh thần và gây sự chú ý của quân Thanh tới đạo quân do ông chỉ huy vào mặt trận Ngọc Hồi, tạo điều kiện cho yếu tố bất ngờ của các đạo quân Đô đốc Mưu (có sách chép là Đô đốc Long, hoặc tướng Đặng Tiến Đông) và Đô đốc Bảo. Đồng thời, vua Quang Trung chuẩn bị kỹ lưỡng kế hoạch cho trận quyết chiến ở Ngọc Hồi như sau:
- Những đội "quân cảm tử", gồm những quân binh khỏe mạnh. Cứ mười người khênh một bức ván phủ rơm ướt, lưng giắt đoản đao, với 20 dũng sĩ cầm binh khí theo sau. Những đội cảm tử này là mũi xung kích cho đại quân chủ lực do vua Quang Trung đích thân chỉ huy, mở cuộc tấn công trực diện vào mặt nam Ngọc Hồi. Mục đích là phá tan các chiến lũy và tiêu diệt một phần lớn sinh lực địch ở đây.
- Một bộ phận quân chủ lực được bí mật bố trí sẵn ở phía đông bắc Ngọc Hồi nhằm ngăn chặn quân địch rút theo đường thiên lý và đê sông Hồng về Thăng Long, buộc quân Thanh phải chạy về hướng tây đến Đầm Mực.
- Đầm Mực (làng Quỳnh Đô) được chọn làm điểm quyết chiến, cắt đứt đường quân Thanh tháo chạy. Đạo quân của Đô đốc Bảo được lệnh bày sẵn một thế trận bao vây, tiêu diệt tàn quân địch tại đây, không cho chúng rút về Thăng Long.
Ngày mùng 5 Tết, từ điểm tập trung ở phía nam đồn Hà Hồi, quân Tây Sơn lên đường vào giờ Tý, lúc nửa đêm. Quân ta nhanh chóng tiêu diệt đồn Bình Vọng (xã Bạch Đằng, Thường Tín), tiến thẳng đến Ngọc Hồi.
Tờ mờ sáng, vua Quang Trung quấn khăn vàng vào cổ để tỏ ý quyết chiến không lùi. Ngài tự mình cưỡi voi dẫn tượng binh tấn công đồn Ngọc Hồi, vị trí phòng thủ kiên cố nhất của Tôn Sĩ Nghị. Đề đốc Hứa Thế Hanh ra lệnh cho đội kỵ binh nghênh chiến. Tuy nhiên, vừa trông thấy voi, ngựa quân Thanh đã "sợ hãi, hí lên, té chạy, lồng lộn quay về, chà đạp lẫn nhau". Đội kỵ binh tinh nhuệ của Hứa Thế Hanh bị rối loạn, bỏ chạy vào trong đồn cố thủ. Dựa vào chiến lũy, quân Thanh bắn súng ra như mưa...
Theo lệnh của vua Quang Trung, đội voi chiến chia ra hai cánh, thành thế gọng kìm, tạo điều kiện cho bộ binh và kỵ binh xông lên. Tất cả các đội quân cảm tử dàn hàng ngang theo thế trận chữ "nhất", phía trước có 20 tấm mộc kết liền với nhau tạo thành một bức tường di động. Cứ thế họ xông thẳng vào trận địa quân Thanh. Được những tấm mộc lớn che chở tên đạn, đội quân cảm tử tiến gần đến chiến lũy.
Nhân có gió Bắc, quân Thanh bèn dùng ống phun khói lửa ra hòng làm cho quân Nam rối loạn. Khói tỏa mù trời, cách gang tấc không thấy gì. Tuy nhiên, những chiến binh Tây Sơn vô cùng dũng cảm, giữ vững đội hình, áp sát chiến lũy. Khi gươm giáo của hai bên đã chạm nhau thì quăng ván xuống đất, ai nấy cầm đoản đao chém bừa; những người cầm binh khí theo sau cũng nhất tề xông tới mà đánh.
Quân Thanh chống trả quyết liệt, hy vọng đẩy quân Tây Sơn ra ngoài, bảo vệ chiến lũy... nhưng đội quân xung kích của Tây Sơn đã phá được cửa lũy mở đường cho bộ binh và kỵ binh tiến vào...
Giữa vùng khói lửa mịt mù trong đêm mùng 4 rạng ngày mùng 5 Tết, từng đợt quân Nam liên tục xung phong, tràn ngập các vị trí phòng thủ.
Từ hai phía tả hữu, đàn voi chiến cũng đồng thời ập tới. Quân Tây Sơn lùa voi, xông pha tên đạn, nhổ rào lũy tiến vào. Từ trên mình voi, quân ta dùng đại bác và hỏa hổ đốt phá đồn lũy doanh trại đối phương và thiêu cháy rất nhiều quân địch.
Quân Thanh chống không nổi, xôn xao tán loạn, xéo lẫn nhau mà chạy. Quân Nam thừa thế đánh tràn, phá hủy các doanh trại, chém giết quân Thanh thây nằm ngổn ngang khắp đồng, máu chảy như tháo nước. Quân Thanh đại bại!
Đồn Ngọc Hồi, cứ điểm kiên cố và mạnh nhất của quân Thanh ở mặt trận phía nam Thăng Long, bị quân Tây Sơn thiêu rụi! Một bộ phận lớn quân Thanh bị giết và bị bắt. Đề đốc Hứa Thế Hanh - viên phó tướng của Tôn Sĩ Nghị - và Tổng binh Thượng Duy Thăng đều tử trận trong đám loạn quân.
TRẬN ĐẦM MỰC:
Tuy vậy, số quân thoát chết ở đồn Ngọc Hồi vẫn còn khá nhiều. Tổng binh Lương Triều Long thu thập bại binh rút về Thăng Long. Trước đó, vua Quang Trung đã sai một toán quân theo bờ đê Yên Duyên kéo lên, mở cờ gióng trống để làm nghi binh ở phía đông.
Đến lúc ấy, tàn quân Thanh chạy về trông thấy, càng thêm hoảng sợ, bèn tìm lối tắt theo đường Vịnh Kiều mà trốn. Chợt lại thấy voi chiến và kỵ binh của Đô đốc Bảo từ Đại Áng tới, quân Thanh đều hết hồn hết vía. Bấy giờ hai ngả đường dọc theo bờ sông Tô Lịch, phía bắc và phía nam đều bị chặn đánh. Sau lưng quân Thanh, quân chủ lực Tây Sơn và lực lượng quân làm nghi binh đang truy đuổi ráo riết. Không còn con đường nào khác, quân Thanh phải chạy vào khu vực Đầm Mực ở phía tây.
Đầm Mực thuộc làng Quỳnh Đô (thuộc Thanh Trì, Hà Nội)... Quân địch đã bị dồn vào đường cùng! Từ ba mặt quân ta khép chặt vòng vây, dồn ép chúng vào cánh đồng Đầm Mực lầy lội và um tùm.
Quân Tây Sơn lùa voi giày đạp, thương vong vô số. Quân Thanh lớp thì bị giết, bị voi giày, bị ngập chìm trong lầy bùn, lớp thì bị bắt làm tù binh. Bọn tàn quân chạy thoát ở Ngọc Hồi đến đây phần lớn đều bị tiêu diệt. Tổn thất đến hàng vạn... trong đó có cả Tổng binh Trương Triều Long.
TRẬN ĐỐNG ĐA:
Trong khi vua Quang Trung diễu võ ngoài đồn Ngọc Hồi, Đô đốc Long (Đặng Tiến Đông) đang trên đường bắc tiến hướng đến Sơn Tây – nơi có đạo quân Vân Quý của Ô Đại Kinh – thì bất thần rẽ sang làng Nhân Mục (nay thuộc xã Nhân Chính và Khương Đình) và nửa đêm bất ngờ tập kích đồn Khương Thượng của Sầm Nghi Đống.
Các đội voi chiến của Tây Sơn đều có đại bác trên lưng bắn vào đồn. Quân Thanh bị đánh bất ngờ trong đêm tối, chết rất nhiều, tan vỡ bỏ chạy. Sầm Nghi Đống lên tử thủ tại đài chỉ huy ở Loa Sơn. Đô đốc Long chia quân làm hai... Một cánh đánh sang đồn Nam Đồng để tiến vào Thăng Long, một ít quân tiếp tục vây hãm Loa Sơn.
Sầm Nghi Đống cố thủ trên đài chờ cứu viện của Tôn Sĩ Nghị... Tới ngày hôm sau không có quân cứu, Sầm tuyệt vọng và thắt cổ tự sát. Khu vực Khương Thượng và xung quanh, do xác quân Thanh chết quá nhiều, sau chất thành 12 gò cao, có đa mọc um tùm gọi là Gò Đống Đa. Trận diệt đồn Khương Thượng cũng còn gọi là trận Đống Đa.
Hạ xong đồn Khương Thượng... đêm mùng 4 rạng ngày mùng 5 Tết, đô đốc Long tiến vào bắn phá đồn Nam Đồng ở phía tây thành Thăng Long. Khi Tôn Sĩ Nghị nhận được tin báo việc đồn Khương Thượng thất thủ thì đô đốc Long đã diệt xong Nam Đồng và tiến vào đánh đại bản doanh của Nghị ở Thăng Long.
KHÔI PHỤC THĂNG LONG:
Lại nói... Tôn Sĩ Nghị và vua Lê ở thành Thăng Long, tuyệt nhiên không nghe tin cấp báo gì cả trong 3 ngày Tết. Mọi người chỉ chăm chú vào việc yến tiệc vui mừng, không hề lo chi đến việc bất trắc. Nào hay "cuộc vui chưa tàn, cơ Trời đã đổi."
Ngày mồng 4 bỗng thấy quân ở đồn Ngọc Hồi chạy về cáo cấp... "Tướng ở trên trời xuống, quân chui dưới đất lên". Bọn ấy lại nói:
- Quan quân ở đồn Hà Hồi đều bị quân Tây Sơn đánh úp bắt hết cả. Ở đây cách đồn Ngọc Hồi không xa, sớm chiều thế nào cũng bị đánh tới.
Tôn Sĩ Nghị hoảng hốt sợ hãi, lập tức sai Lãnh binh Quảng Tây là Thang Hùng Nghiệp dẫn binh đi cứu; lại sai hai mươi lính kỵ mã ở dưới trướng của mình cùng đi với Nghiệp, và dặn họ rằng:
- Trong khoảng chốc lát, phải tiếp tục báo tin về ngay.
Ý của Nghị chỉ lo có mặt trận Ngọc Hồi, không ngờ lại có mặt khác ập tới. Canh tư đêm ấy, chợt nghe ở phía tây bắc Thăng Long, tiếng súng nổ đùng đùng không ngớt. Nghị vội sai người cưỡi ngựa ra xem, thì nghe báo tin đạo quân Điền Châu của Sầm Nghi Đống tan vỡ. Quân Tây Sơn đã vào cửa Ô, đốt giết lung tung, khói lửa bốc lên đầy trời rồi!
Tôn Sĩ Nghị sợ mất mật, ngựa không kịp đóng yên, người không kịp mặc giáp, dẫn bọn lính kỵ mã của mình chuồn trước qua cầu phao, rồi nhằm hướng Bắc mà chạy. Quân sĩ các doanh nghe tin, đều hoảng hồn, tan tác bỏ chạy, tranh nhau qua cầu sang sông, xô đẩy nhau rơi xuống mà chết rất nhiều.
Lát sau cầu treo lại bị đứt, quân lính đều rơi xuống nước, đến nỗi nước sông Nhĩ Hà vì thế mà tắc nghẽn không chảy được nữa. Có sách chép, đạo quân Vân-Qui lúc này mới kéo sang đến Sơn Tây, nghe tin Nghị thua chạy, nên cũng vội vàng tìm đường tháo lui về.
Ứng nghiệm vào bài hịch "Lời hiếu dụ tướng sỹ" được vua Quang Trung đọc tại lễ lên ngôi:
"Đánh cho để dài tóc
Đánh cho để đen răng
Đánh cho nó chích luân bất phản
Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn
Đánh cho Sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ"
Dịch nghĩa:
"Đánh cho để dài tóc
Đánh cho nhuộm đen răng
Đánh cho nó bánh xe hết lùi lại được
Đánh cho nó manh giáp không còn về
Đánh cho Sử biết nước Nam anh hùng là có chủ"
Chiều mùng 5 Tết Kỷ Dậu (1789), vua Quang Trung và Đô đốc Bảo tiến vào Thăng Long trong sự chào đón của dân Bắc Hà... Đô đốc Long ra đón rước vào thành. Đại Nam chính biên liệt truyện mô tả, áo bào của vua Quang Trung sạm màu khói súng.
Đạo quân tăng viện của Càn Long do Phúc Khang An cầm đầu phải rút về Bắc. Quân Tây Sơn chiến thắng vẻ vang. Mười vạn quân của vua Quang Trung đã đánh bại hai mươi vạn quân Thanh. Chiến dịch kéo dài 42 ngày; 35 ngày chuẩn bị kế hoạch và 6 ngày tác chiến.
... Bài thơ trong ký ức từ sách giáo khoa Sử thời tiểu học, hình như là của tác giả Bảo Vân, Bùi văn Bảo:
Thế rầm rộ như mưa như lốc...
Từ Đàng Trong cấp tốc kéo ra...
Phá tan đồn trại gần xa,
Sau cùng một trận Đống Đa rụng rời!
Mười vạn chết trong hai mươi vạn,
Đáng đời cho quân Mãn cuồng ngông.
Máu thù lênh láng thành sông,
Xương thù cao ngất, xếp chồng như non.
Chú thích:
- Đến nay, còn nhiều bất đồng về vị tướng Tây Sơn chỉ huy đạo quân dứt điểm đồn Khương Thượng. Có thuyết cho rằng người chỉ huy là Đô đốc Long. Ý kiến khác cho rằng đó là tướng Đặng Tiến Đông... Lại có thuyết cho rằng hai người là một, rồi tài liệu khác cho rằng Đô đốc Long thực ra tên là Mưu!
Mời các bạn nghiên cứu và góp ý.
- Sách giáo khoa Sử của tôi thời tiểu học có 1 bài thơ đi kèm theo mỗi bài học. Đa số các bài thơ của tác giả Bảo Vân. Nhà giáo, nhà thơ, nhà soạn sách Bảo Vân (Bùi Văn Bảo) qua đời năm 1998. Ông là bào huynh của ký mục gia Bảo Lâm (Bùi Bảo Trúc).
Nhận xét
Đăng nhận xét