Khi bàn tay lông lá của Bắc Kinh vươn tới trường học Canada

Khi bàn tay lông lá của Bắc Kinh vươn tới trường học Canada

Thanh Tâm

Trong bài viết hôm qua về ảnh hưởng của Bắc Kinh tại Canada (Gia Nã Đại), tôi chưa nói đến giáo dục, không phải bỏ sót mà bởi đây là một đề tài đủ lớn để cần một bài riêng. Tiền bạc có thể mua ảnh hưởng, thao túng chính trị trong một giai đoạn, quan hệ thương mại có thể thay đổi theo từng chính phủ, nhưng giáo dục tác động trực tiếp đến cách một thế hệ nhìn lịch sử, hiểu thế giới và hình thành quan điểm trong nhiều thập niên. Vì vậy, nhà cầm quyền Cộng Sản Trung Quốc công khai gây ảnh hưởng trong trường học Canada, câu hỏi không chỉ là họ bỏ bao nhiêu tiền, mà còn là ai đứng sau chương trình, ai tuyển giáo viên, ai quyết định nội dung, những gì được nói và những gì có thể bị che đậy?

Đó là lúc cần nhắc tới Confucius Institutes tức Viện Khổng Tử. Nghe cái tên rất hiền và vô hại. Ừ thì dạy tiếng Hoa, Khổng Tử, thư pháp, âm nhạc, hội họa, Tết Nguyên đán và giao lưu văn hóa. Nếu chỉ có vậy thì chẳng có gì đáng nói, bởi Canada là một quốc gia đa văn hóa, người Hoa không phải Đảng Cộng sản Trung Quốc và văn hóa Trung Hoa cũng không thuộc sở hữu của ĐCSTQ. Vấn đề nằm ở chỗ một số chương trình mang danh nghĩa văn hóa này từng có những mối liên hệ về tài trợ, nhân sự và quản trị với phía Trung cộng, từ đó đặt ra câu hỏi về mức độ ảnh hưởng của Bắc Kinh đối với tự do học thuật tại Canada.

Tôi viết những điều này không phải vì hôm nay mới bắt đầu chú ý đến quan hệ Canada–Trung Cộng khi Canada có lục đục chiến tranh thương mại với Mỹ mà lý do chính là Tàu. Những năm còn làm Giám đốc Điều hành, phụ trách sản xuất chương trình Canada cho đài SBTN, tôi thường xuyên phải đọc, chọn, soạn và dịch tin tức Canada để lên chương trình, đồng thời có cơ hội gặp gỡ và phỏng vấn nhiều chính trị gia Canada tại các sinh hoạt cộng đồng cũng như tại Parliament Hill ở Ottawa, kể cả Thủ tướng Stephen Harper và Justin Trudeau. Tôi vẫn nhớ khá rõ những tranh luận kéo dài nhiều năm về cách Canada ứng xử với Bắc Kinh, đặc biệt dưới các triều đại Liberal, từ mở rộng thương mại và quan hệ với Trung Cộng đến nhân quyền, ảnh hưởng chính trị và sau này là sự can thiệp bí mật của China vào công việc nội bộ Canada.

Nhiều vấn đề từng bị xem là những lời cảnh báo xa xôi về sau lại xuất hiện trong chính các báo cáo an ninh của Canada. CSIS hiện công khai nói Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa sử dụng những phương thức lừa dối và ngấm ngầm nhằm tác động đến việc hoạch định chính sách ở cấp thành phố, tỉnh bang và liên bang, cũng như truyền thông, giới học thuật, doanh nghiệp và xã hội dân sự Canada. Cuộc điều tra quốc gia về can thiệp nước ngoài cũng xác nhận hoạt động can thiệp của PRC đã xảy ra trong bối cảnh các cuộc bầu cử liên bang 2019 và 2021, dù không kết luận rằng sự can thiệp đó đã làm thay đổi đảng nào thành lập chính phủ nhưng kết quả ra sao chúng ta đều đã rõ.

Khi nhìn lại Confucius Institutes, chúng ta không nên chỉ xem đây đơn thuần là vài lớp dạy Mandarin, mà là trọng tâm của vấn đề lớn hơn: một xã hội tự do nên mở cửa đến đâu trước khi chính sự cởi mở ấy trở thành cơ hội để một chính quyền độc tài xây dựng ảnh hưởng bên trong các định chế của mình, từ trường phổ thông đến đại học?

Qua các thời kỳ, Confucius Institutes hoặc những chương trình liên quan từng xuất hiện tại nhiều cơ sở giáo dục Canada.

-Tại tỉnh bang Ontario có McMaster University, Carleton University, Brock University, Renison University College thuộc University of Waterloo, Seneca College và Canterbury College/University of Windsor.

-Tại tỉnh bang Saskatchewan có University of Saskatchewan và University of Regina.

-Tại tỉnh bang British Columbia có British Columbia Institute of Technology và Coquitlam School District 43

-Tại tỉnh bang Alberta có Edmonton Public Schools.

-Tại tỉnh bang Nova Scotia có Saint Mary’s University.

-Tại tỉnh bang New Brunswick từng có các chương trình Confucius Institute hoặc Confucius Classroom trong hệ thống giáo dục của tỉnh.

-Tại tỉnh bang Quebec có Institut Confucius au Québec.

Toronto District School Board thuộc tỉnh Ontario từng chuẩn bị tham gia nhưng hủy bỏ kế hoạch vào năm 2014. Việc hủy bỏ này không tự nhiên xảy ra. Trong năm 2014, phụ huynh, giáo viên, sinh viên và các nhà hoạt động đã công khai phản đối việc đưa Viện Khổng Tử vào trường công Toronto. Một kiến nghị phản đối thu được hơn 3.171 chữ ký. Sau nhiều tháng tranh luận, Toronto District School Board cuối cùng bỏ phiếu áp đảo 20–2 để chấm dứt thỏa thuận, trong bối cảnh những lo ngại về tự do học thuật, nhân quyền và ảnh hưởng của chính quyền Trung Quốc.

Không phải tất cả những cơ sở trên hiện nay vẫn còn hoạt động dưới tên cũ, một số đã đóng cửa hoặc đổi tên nhưng câu chuyện chưa chấm dứt. South China Normal University hiện vẫn công khai mối quan hệ với chương trình tại Coquitlam, British Columbia, nơi Confucius Institute được thành lập cùng School District No. 43 và phát triển từ Confucius Classroom thành một institute đầy đủ. Chính phía đại học Trung Quốc cho biết chương trình tập trung vào giáo dục tiếng Hoa trong hệ thống K–12 và đã thiết lập nhiều Confucius Classrooms tại các trường công và tư.

Điểm đáng lo nhất ở đây là ai đang kể cho đứa trẻ ấy nghe về nhà cầm quyền Trung Cộng? Nếu việc học ngôn ngữ và văn hóa dần đi kèm với một cách kể lịch sử chỉ nhấn mạnh những “thành tựu” mà Bắc Kinh muốn quảng bá, trong khi Thiên An Môn 1989, Cách mạng Văn hóa, Tây Tạng, Hong Kong, Duy Ngô Nhĩ, Pháp Luân Công, Đài Loan và các hồ sơ buôn bán nội tạng hoặc nhân quyền khác bị che đậy thì ranh giới giữa giáo dục văn hóa và tuyên truyền chính trị trở nên rất mong manh.

Báo cáo công khai của CSIS còn cho biết những thông điệp thân ĐCSTQ chiếm ưu thế trong một bộ phận truyền thông Hoa ngữ tại Canada và Bắc Kinh tìm cách định hình dư luận theo hướng có lợi cho các mục tiêu của mình, đồng thời làm suy yếu những quan điểm chỉ trích ĐCSTQ. Khi điều đó kết hợp với môi trường giáo dục, truyền thông cộng đồng và áp lực xã hội, mối nguy không nằm ở một bài học cụ thể mà ở việc một thế hệ trẻ có thể ngày càng ít tiếp xúc với những phần lịch sử mà Bắc Kinh không muốn nhắc tới.

Người Việt tị nạn hiểu điều này rất rõ. Hơn nửa thế kỷ sau 1975, chúng ta vẫn phải giải thích cho thế hệ sau vì sao hàng triệu người phải bỏ Việt Nam ra đi, vì sao có thuyền nhân, trại cải tạo, đánh tư sản, vượt biên và những mạng người nằm lại trên Biển Đông. Nếu những câu chuyện ấy dần bị đổi cách gọi, làm mờ nguyên nhân hoặc tách khỏi bối cảnh lịch sử, một ngày nào đó thế hệ sinh sau chỉ còn biết lịch sử một chiều là đảng cộng sản Việt Nam có công giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Một chế độ không nhất thiết phải đốt sách lịch sử, đôi khi chỉ cần kể đi kể lại phiên bản của mình sai sự thật trong khi ký ức của những người từng chạy khỏi chế độ ấy dần biến mất mà không được ghi lại một cách chính đáng.

Thế hệ trẻ Canada gốc Việt và gốc Hoa có quyền học Tiếng Việt, tiếng Hoa và tự hào về một nền văn minh hàng ngàn năm, nhưng các em cũng có quyền biết rằng Trung Hoa không đồng nghĩa với Đảng Cộng sản Trung Quốc, cũng như Việt Nam không đồng nghĩa với Đảng Cộng sản Việt Nam. Văn hóa của một dân tộc tồn tại lâu hơn rất nhiều so với bất kỳ một đảng phái nào.

Những lo ngại về Viện Khổng Tử tại Canada không phải mới xuất hiện gần đây. Một số trường đã từ chối hoặc đóng chương trình, Canadian Association of University Teachers từng kêu gọi các cơ sở giáo dục chấm dứt quan hệ với Confucius Institutes, và đến năm 2020, Petition e-2559 được đưa tới Hạ viện với một yêu cầu rất rõ là đóng toàn bộ các Viện Khổng Tử.

Chính phủ liên bang không thực hiện yêu cầu này và phần lớn để vấn đề được xử lý ở cấp tỉnh bang, university và school board, bởi giáo dục ở Canada chủ yếu thuộc thẩm quyền tỉnh bang.

Tuy nhiên, khi một vấn đề giáo dục bắt đầu chạm tới tự do học thuật, can thiệp nước ngoài và an ninh quốc gia, câu hỏi đặt ra là liệu có thể tiếp tục xem đó chỉ là chuyện nội bộ của một bộ giáo dục hay một trường đại học hay không.

Trường hợp Sonia Zhao tại McMaster University là ví dụ rõ nhất cho thấy vấn đề không chỉ nằm trên lý thuyết. Zhao là giáo viên của Confucius Institute và là người tập Pháp Luân Công. Theo tài liệu được đưa vào hồ sơ Foreign Interference Commission, trong quá trình tuyển dụng giáo viên CI có điều kiện liên quan đến việc không tham gia những tổ chức mà phía Trung Cộng xem là bất hợp pháp, trong đó có Pháp Luân Công. Zhao sau đó đưa vấn đề ra Ontario Human Rights Tribunal và McMaster cuối cùng đóng Confucius Institute vào tháng 2/2013.

Canada không hề cấm Pháp Luân Công, vây tại sao một người làm việc trong chương trình tại một đại học Canada lại phải chịu chèn ép từ những gì chính quyền Trung Cộng xem là bất hợp pháp? Đây chính là lúc câu chuyện vượt khỏi Mandarin, thư pháp và múa Trung Hoa, bởi luật chơi của nhà cầm quyền Bắc Kinh đã chạm tới quyền làm người trên đất Canada.

Ảnh hưởng chính trị cũng không nhất thiết phải đến bằng một nghị quyết như “không được nói về Thiên An Môn”. Một khoa đại học biết nguồn tài trợ hoặc chương trình trao đổi của mình phụ thuộc vào quan hệ với Trung Quốc, một administrator muốn giữ quan hệ tốt, một giáo sư muốn tiếp tục được sang Trung Quốc nghiên cứu, và từ đó người ta bắt đầu tự hỏi có nên tổ chức hội thảo về Thiên An Môn, có nên mời một nhà hoạt động phong trào Dù Vàng Hong Kong, có nên bàn về Taiwan, Tây Tạng, Tân Cương, Duy Ngô Nhĩ hay Pháp Luân Công hay không? Khi ấy, người ta bắt đầu tự kiểm duyệt trước khi bị kiểm duyệt.

Người Việt hải ngoại cũng không xa lạ với hiện tượng này. Có những người đã sống bên ngoài Việt Nam nhưng vẫn e ngại xuất hiện cạnh lá cờ vàng hoặc công khai quan điểm vì sợ ảnh hưởng đến công việc, quan hệ hoặc người thân. Đó là sức mạnh của sự sợ hãi chính trị, biên giới đã vượt qua nhưng sự kiểm soát trong tâm lý vẫn có thể ám ảnh họ.

CSIS cũng cảnh báo một số cơ quan tình báo và viên chức nước ngoài, trong đó có Trung Quốc, đã tìm cách khai thác môi trường học thuật để theo dõi hoặc gây sức ép đối với sinh viên và giảng viên. Có những trường hợp sinh viên bị gây sức ép tham gia hoạt động hoặc báo cáo về sinh viên khác. Cách sinh viên, học sinh bị ép theo dõi và tố cáo lẫn nhau khiến người Việt từng sống dưới chế độ cộng sản dễ liên tưởng đến cơ chế Đoàn–Đội và hệ thống quản lý tập thể trong trường học Việt Nam, nơi tập thể có thể được sử dụng để giám sát thái độ và hành vi của từng cá nhân.

Đến báo cáo năm 2024, CSIS gọi PRC là “mối đe dọa phản gián lớn nhất đối với Canada” và cho biết Bắc Kinh nhắm tới các cấp chính quyền, truyền thông, giới học thuật, doanh nghiệp, xã hội dân sự và cả những cộng đồng người Hoa tại Canada. CSIS cũng nói những mục tiêu của PRC có thể bao gồm các nhà hoạt động nhân quyền, người bất đồng chính kiến, nhà báo và thành viên của các nhóm thiểu số tôn giáo và sắc tộc.

Hoa Kỳ từng mở cửa cho hàng loạt Confucius Institutes nhưng sau đó thay đổi thái độ mạnh mẽ. Năm 2020, chính quyền Donald Trump chỉ định Confucius Institute U.S. Center là một foreign mission của PRC. Trump không ký lệnh đóng toàn bộ các Viện Khổng Tử tại Mỹ, nhưng Quốc hội sử dụng các hạn chế về tài trợ của Department of Defense đối với những trường tiếp tục duy trì CI, góp phần khiến hàng loạt đại học Mỹ chấm dứt chương trình.

Canada chọn thái độ mềm mỏng hơn. Một phần vì giáo dục thuộc thẩm quyền tỉnh bang và các trường có quyền tự chủ cao, một phần vì Canada trong nhiều năm đặt nhiều kỳ vọng vào thương mại, du học, nghiên cứu và giao lưu với Trung Quốc, và một phần vì những nền dân chủ như Canada vốn tin vào multiculturalism, academic freedom và một xã hội mở. Những giá trị đó không sai, nhưng chính sự cởi mở ấy cũng tạo ra một nghịch lý là một nền dân chủ mở cửa vì tin vào tự do có thể trở nên dễ bị thao túng trước một chế độ biết cách sử dụng chính sự tự do ấy để mở rộng tầm ảnh hưởng theo ý của họ. Trong khi Canada đã quá thụ động trong việc phân biệt giữa giao lưu văn hóa hợp pháp và ảnh hưởng chính trị cần được kiểm soát.

Nếu chính CSIS hiện xác nhận PRC sử dụng những phương thức lừa dối, ngấm ngầm và tìm cách định hình dư luận, thì việc xem xét kỹ các quan hệ giáo dục có liên hệ với nhà nước Trung Quốc không phải là bài Hoa mà là trách nhiệm bảo vệ tự do học thuật và chủ quyền của Canada. Những người Hoa bất đồng chính kiến, người Hong Kong, Tây Tạng, Duy Ngô Nhĩ, người tập Pháp Luân Công, nhà báo và các nhà hoạt động nhân quyền có thể là những người chịu nhiều áp lực nhất từ PRC khi họ bị các tổ chức gián điệp núp bóng giáo dục theo dõi.

Bộ giáo dục Canada hoàn toàn có khả năng tự thuê giáo viên Mandarin, tự lập chương trình Chinese Studies và tự dạy cho trẻ em về một nền văn minh Trung Hoa hàng ngàn năm. Điều Canada cần bảo vệ là quyền của thế hệ trẻ được biết toàn bộ lịch sử, kể cả những phần mà nhà cầm quyền Trung Cộng không muốn các em biết.

Người Việt tị nạn đã mất hơn nửa thế kỷ để kể cho con cháu mình hiểu tại sao chúng ta có mặt ở Canada. Người Canada gốc Hoa cũng có quyền được biết lịch sử dân tộc mình mà không phải thông qua một lăng kính do một chính đảng lựa chọn. Một nền văn minh hơn hai ngàn năm tuổi không cần Đảng Cộng sản Trung Quốc đứng phía sau mới có thể bước vào một lớp học Canada.

Chuyện Viện Khổng Tử tôi xin kết thúc ở đây, nhưng câu chuyện về mức độ ảnh hưởng ngày càng sâu của Đảng Cộng sản Trung Quốc tại Canada, đặc biệt qua nhiều giai đoạn cầm quyền của Đảng Liberal, thì chưa kết thúc. Từ giáo dục, truyền thông, cộng đồng đến thương mại và chính trị, vẫn còn nhiều hồ sơ cần được lần lại bằng tài liệu và sự kiện. Và từ đó sẽ dẫn đến một câu chuyện lớn khác là vì sao quan hệ Canada–Trung Cộng ngày càng trở thành điểm nóng trong quan hệ Canada–Hoa Kỳ, giữa lúc chiến tranh thương mại và cuộc cạnh tranh Mỹ–Trung đang định hình lại cả Bắc Mỹ.

Thanh Tâm