TÁC DỤNG CỦA TẦM NHÌN CHÍNH TRỊ
Tác giả: TRẦN TRUNG ĐẠO
Hôm đó là ngày 8 tháng 12, 1991 tại một khu nhà nghỉ mùa đông thuộc Belarus, cách biên giới Ba Lan 8km, đại diện ba nước Russia, Ukraine, and Belarus vừa tuyên bố độc lập khỏi Liên Xô gặp nhau.
Boris Yeltsin đại diện Nga, Stanislav
Shushkevich đại diện Belarus và Leonid Kravchuk đại diện Ukraine. Cả ba lãnh
đạo đều rất vui mừng, phấn khởi vì quốc gia họ đang đứng trước ngưỡng cửa mới
đầy hy vọng cho tương lai.
Bắt đầu chỉ với 3 quốc gia trong số
15 nước “xã hội chủ nghĩa” Liên Xô, tham dự hội nghị nhưng trong thực tế ba
nước này chiếm tới 73% dân số và 80% diện tích của Liên Xô. Trong ngày 8 tháng
12 hôm đó, ba phái đoàn tuyên bố thành lập Cộng Đồng Các Quốc Gia Độc Lập
(Commonwealth of Independent States).
Đọc tin một thông cáo chung được ký,
Mikhail Gorbachev trong diễn văn truyền hình ngày hôm sau tuyên bố văn bản đại
diện ba nước ký là “bất hợp pháp”.
Để giải quyết bất đồng, Yeltsin và
Gorbachev gặp nhau một tiếng rưỡi đồng hồ. Khi bước ra khỏi phòng họp,
Gorbachev biết dù ông tìm mọi cách cứu vãn sự sụp đổ của Liên Xô là điều không
tránh khỏi.
Trong buổi họp đó, Boris Yeltsin,
lãnh đạo Nga vừa hồi sinh và Mikhail Gorbachev, lãnh đạo Liên Xô đang hấp hối,
đồng ý năm chôn cất Liên Xô là 1992 chứ không phải 1991 như đã diễn ra.
Những ngày đó Liên Xô còn tồn tại
nhưng trong thực tế đang trên đà tan rã.
Nhắc lại, trước đó ba tháng, 18 tháng
8, 1991, phe cực đoan bảo thủ, được gọi là “nhóm tám người” trong trung ương
đảng CSLX ráng hết sức hắt hơi lần cuối cùng để cố phục hồi sinh khí cho Liên
Xô. Thành phần này được báo chí gọi là “nhóm tám người”, chủ trương quay ngược
kim đồng hồ trở lại thời Leonid Brezhnev.
Dù là những lãnh đạo cao cấp nhất
trong đảng như Phó Chủ Tịch Nước Gennady Yanayev, Thủ tướng Valentin Pavlov, Bộ
Trưởng Bộ Quốc Phòng Dmitry Yazov, Tổng Giám Đốc KGB Vladimir Kryuchkov v.v…
“nhóm tám người” đã không giữ được quyền lực quá ba ngày vì bộ máy CS đã rệu rã
đến tận cùng.
Điều đó cho thấy sự mục nát của các
chế độ độc tài CS thường bắt đầu từ bên trong cơ chế. Căn nhà càng cao càng dễ
sụp đổ. Thượng tầng kiến trúc chính trị không thể tồn tại lâu trên một hạ tầng
kinh tế xã hội mục nát.
Biến cố lật đổ Gorbachev chẳng những
không làm chậm phong trào độc lập tại 15 nước “Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa” trái
lại thúc đẩy phong trào được tiến hành nhanh hơn và dẫn đến sự ra đời khá vội
vã của Cộng Đồng Các Quốc Gia Độc Lập (Commonwealth of Independent States, gọi
tắt CIS).
Boris Yeltsin muốn đặt Gorbachev
trước sự kiện đã rồi khi thành lập CIS thay thế cho Liên Xô như một tổ chức đáp
ứng nhu cầu của quốc gia thành viên sau khi Liên Xô sụp đổ . Sau lễ ký kết sơ
khởi, các quốc gia Trung Á và vùng Caucasus như Kazakhstan, Kyrgyzstan,
Tajikistan, Turkmenistan, Uzbekistan, Armenia, Azerbaijan, Georgia và Moldova
lần lượt tham gia.
Lãnh đạo của các quốc gia tham gia
CIS đều ý thức vai trò chế ngự của Nga nhưng lúc đó họ đã không đặt nặng. Họ
quan tâm đến các yếu tố kinh tế xã hội hơn là vai trò chủ đạo của Nga trong các
lãnh vực khác, nhất là chủ quyền lãnh thổ, an ninh và quốc phòng. Dưới thời
Putin khái niệm “lân bang” được ra đời để chỉ các quốc gia “vùng độn” bao bọc
chung quanh Nga như thời Nga Hoàng.
Tuy nhiên, có ba quốc gia rất nhỏ
vùng Baltics đã thấy trước điều đó. Lãnh đạo ba quốc gia nhỏ này đã từ chối
thẳng thừng việc tham gia Cộng Đồng Các Quốc Gia Độc Lập. Ba nước đó là Latvia,
Lithuania, Estonia.
Chọn Latvia để phân tích vì chính
sách đối ngoại và vị trí chiến lược của Lithuania, Estonia về căn bản cũng
giống như của Latvia.
Latvia là quốc gia theo thể chế Cộng
Hòa vùng Baltic, thủ đô Riga, có dân số thống kê năm 2019 là 1.9 triệu người,
bằng dân số tỉnh Quảng Nam, có chung biên giới với Estonia, Lithuania, Belarus
và Nga.
Latvia độc lập năm 1918 nhưng bị Liên
Xô chiếm năm 1940, bị Đức Quốc Xã chiếm năm 1941, bị Liên Xô chiếm lần nữa năm
1944 và sau đó trở thành nước CS trong hệ thống Liên Xô mãi cho đến khi chính
thức độc lập năm 1991.
Bằng việc chấp nhận Tuyên Bố về Tái
Lập Nền Độc Lập của Cộng Hòa Latvia (The Declaration on Restoration of
Independence of the Republic of Latvia), Latvia chính thức thoát ra khỏi quỹ
đạo Liên Xô ngày 4 tháng 5 năm 1990, hơn một năm rưỡi trước khi Liên Xô đổ.
Không ít người nghĩ một cách bi quan
và hạn hẹp rằng khi nào Liên Xô còn tồn tại thì các nước nhỏ chung quanh khó mà
độc lập. Không. Phần lớn các quốc gia trong khối Liên Xô trở nên độc lập trước
khi Liên Xô tan rã.
Lãnh đạo của nền cộng hòa Latvia
khẳng định họ không phải là một nước cộng hòa tân lập mà kế tục chế độ cộng hòa
được thành lập từ 1918.
Mặc dù đa số thành viên bỏ phiếu hay chấp nhận bản tuyên bố độc lập chưa sinh ra trong giai đoạn lịch sử 71 năm trước đó, họ biết rằng lịch sử Latvia là một dòng Cộng Hòa liên tục. Giọt nước Latvia của thời điểm 1990 đã bắt đầu từ thượng nguồn Latvia năm 1918 đầy hy sinh gian khổ dưới hai ách Hitler và Stalin, hai lãnh tụ độc tài tàn ác nhất trong lịch sử loài người. Các thế hệ Latvia học lịch sử để làm lịch sử.
Như người viết đã phân tích trong
loạt bài về các quốc gia vùng Baltics, trong thời điểm 1990, các lãnh đạo phong
trào độc lập Latvia có một tầm nhìn vô cùng sáng suốt thể hiện qua bốn quan
điểm chính dưới đây:
(1). Thay vì theo đuổi các mục tiêu
riêng, lãnh đạo phong trào giành độc lập chỉ tập trung dưới một tổ chức duy
nhất là Phong Trào Dân Tộc Latvia (Latvian People’s Front) nhằm theo đuổi chỉ
một mục tiêu cụ thể trước mắt là loại bỏ chế độ CS tại Latvia và “thoát Nga”.
Họ ý thức mọi phân hóa trong lòng dân tộc chỉ tạo cơ hội cho Nga vận dụng và
“thoát Nga” quan trọng nhất là “thoát Nga” về chủ quyền. Những người tham gia
Phong Trào Dân Tộc Latvia không chỉ là những người bị chế độ CS bỏ tù, đàn áp
hay các thành phần chống Cộng mà là bất cứ ai đồng ý với mục tiêu “tự do dân
chủ” và “thoát Nga”. Mục tiêu càng cụ thể càng dễ thực hiện và không gian càng
rộng càng dễ quy tụ người ủng hộ.
(2). Dứt khoát đứng về phía Tây
Phương dân chủ ngay từ ngày đầu tuyên bố độc lập. Các lãnh đạo ba quốc gia
Baltic luôn nghĩ rằng đất nước họ là một phần của Châu Âu. Họ không phải là
những chính trị gia thân Mỹ hay có cảm tình với Mỹ mà thậm chí còn ghét Mỹ
nhưng đồng thời họ biết để hiện đại hóa một quốc gia nhỏ từng bị xâu xé bởi các
cường quốc độc tài đi về phía Mỹ là chọn lựa của thời đại.
(3). Vận dụng nhưng không bị gạt gẫm
trước mọi cải tổ kinh tế chính trị của Mikhail Gorbachev. Các phong trào đổi
mới tại Latvia được kích thích từ các phong trào đổi mới do Gorbachev chủ
trương tại Moscow. Nhưng các lãnh đạo phong trào độc lập Latvia chỉ muốn dùng
không gian dễ thở của những đổi mới đó để dấy lên phong trào đòi tự do độc lập
chứ không phải theo đuôi Gorbachev.
(4). Từ chối đề nghị của Boris
Yeltsin tham gia vào Cộng Đồng Các Quốc Gia Độc Lập cùng với các quốc gia cựu
Liên Xô để rồi khối này bị cuốn vào vòng kiểm soát của Nga cho đến hôm nay.
Trong khi các quốc gia sáng lập hay
gia nhập sau đó như Ukraine, Georgia phải chịu đựng cảnh “tránh vỏ dưa Liên Xô
gặp vỏ dừa Nga”, Latvia là quốc gia có mức phát triển kinh tế nhanh nhất Châu
Âu. GDP trên đầu người năm 2020 của Latvia là 17,560 Mỹ kim, gấp 7 lần Việt
Nam. Latvia hội viên của NATO, Liên Hiệp Châu Âu (EU), WTO, UN, IMF và nhiều tổ
chức quốc tế khác. Nhờ các lãnh đạo có tầm nhìn thời đại, các quốc gia vùng
Baltic trở nên giàu có và được cả khối NATO bảo vệ.
Dòng chữ đầu tiên của chính sách bảo vệ không phận các quốc gia hội viên của NATO ghi rõ: “NATO bảo đảm tính toàn vẹn, an toàn và an ninh của không phận mình bằng cách duy trì nhiệm vụ thực thi một chính sách trên không 24 giờ mỗi ngày, 7 ngày mỗi tuần, 365 ngày mỗi năm do Bộ Tư lệnh Không quân Đồng minh giám sát.” (NATO ensures the integrity, safety and security of its airspace by maintaining a 24/7/365 Air Policing mission, overseen by Allied Air Command.)
Chính sách kiểm soát không phận của
NATO đã có từ 1961 nhưng được điều chỉnh năm 2004 để áp dụng cho các nước hội
viên mới vùng Baltic.
Vladimir Putin dù gan lớn cỡ nào cũng
không dám thử Article 5 của NATO: “Một cuộc tấn công chống lại một đồng minh
được coi là một cuộc tấn công chống lại tất cả các đồng minh.”
Putin chỉ giỏi hăm he nhưng một phi
cơ dù chiến đấu hay dân sự và dù cố tình hay sơ ý bay vào không phận Latvia sẽ
bị chặn tức khắc. Mới đây thôi, 30 tháng 7 2021, các chiến đấu cơ F35 của NATO
chặn hai máy bay thám thính của Nga cất cánh từ vùng Kaliningrad thuộc Nga trên
biển Baltic ngay cả trước khi các máy bay này bay vào không phận của các nước
Baltic.
Các em học sinh Latvia ngày nay mỗi
sáng yên tâm cắp sách đến trường trong một đất nước tự do, giàu mạnh và thanh
bình là nhờ tầm nhìn của ông bà, cha chú các em.
Trong khi đó, vì giới lãnh đạo mắc
bịnh tham quyền cố vị, ham mê quyền lực, các quốc gia như Belarus, Uzbekistan
đến nay vẫn còn chìm đắm trong độc tài, áp bức.
Alexander Lukashenko của Belarus là
một bằng chứng. Sau 26 năm, y và phe nhóm vẫn sống xa hoa trên sự chịu đựng của
dân tộc Belarus chỉ vì sau lưng y có Putin che chở. Những chữ vàng mà Yeltsin
và sau đó Putin cam kết tôn trọng chủ quyền Belarus và những khẩu hiệu “độc lập
tự do” vang trên đường phố thủ đô Minsk trong ngày lễ mừng độc lập chỉ là những
khẩu hiệu mỉa mai, lạc lõng, vô hồn.
Con người dù sinh ra ở đâu trên trái
đất này cũng có những ước mơ và khao khát giống nhau. Khác nhau chăng là tầm
nhìn về phía trước của giới lãnh đạo. Thời điểm những năm đầu thập niên 1990 là
thời điểm đầy thách thức về tầm nhìn đối với 15 giới lãnh đạo của 15 nước vừa
thoát ra khỏi Liên Xô. Cuộc đấu tranh cân não giữa họ là những bài học vô giá
mà các thế hệ trẻ Việt Nam cần học thuộc. Một tầm nhìn xa sẽ đưa đất nước cất
cánh bay xa và tầm nhìn bảo thủ, hẹp hòi, cổ hủ và lạc hậu sẽ đẩy đất nước vào
hố thẳm.
Trần Trung Đạo
Nhận xét
Đăng nhận xét