Lo ngại tổ hợp thủy điện lớn nhất hành tinh ở Tây Tạng
Lo ngại tổ hợp thủy điện lớn nhất hành tinh ở Tây Tạng
Với 1.200 tỷ NDT, Trung Quốc đang dựng 5 nhà máy thủy điện trên sông Nhã Lỗ Tạng Bố *, giữa vùng động đất Tây Tạng. Sản lượng dự kiến 300 tỷ kWh mỗi năm, gần gấp 3 Tam Hiệp. Dòng điện sẽ về phía đông; còn núi rừng, làng mạc và sinh kế ven sông phải đối diện cuộc đào xới khổng lồ chưa từng có kể từ khi trái đất hình thành.
(*) Sông Nhã Lỗ Tạng Bố - Yarlung Tsangpo là con sông dài nhất ở Tây TạngNăm nhà máy chặn dòng sông từ nóc nhà châu Á
Ngày 19-7-2025, Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường đến Nyingchi, Tây Tạng, tuyên bố khởi công tổ hợp thủy điện ở hạ lưu sông Nhã Lỗ Tạng Bố. Tân Hoa xã gọi công trình này là “dự án thế kỷ”. Tổng vốn đầu tư được ước tính khoảng 1.200 tỷ NDT, tương đương 167-170 tỷ USD, cao gấp gần 5 lần chi phí xây dựng đập Tam Hiệp.
Tên chính thức mà Bắc Kinh công bố là dự án thủy điện hạ lưu Nhã Lỗ Tạng Bố. Do vị trí nằm gần huyện Mặc Thoát, công trình thường được truyền thông quốc tế gọi là thủy điện Mặc Thoát. Đây là tổ hợp gồm 5 nhà máy bậc thang, thay vì một thân đập khổng lồ duy nhất.
Dòng Nhã Lỗ Tạng Bố bắt nguồn trên cao nguyên Tây Tạng, chảy về phía đông rồi bất ngờ uốn quanh đỉnh Namcha Barwa. Tại đại hẻm vực Nhã Lỗ Tạng Bố, lòng sông lao xuống khoảng 2.000 m trong đoạn dài khoảng 50 km. Độ chênh cao ấy tạo ra nguồn năng lượng mà giới kỹ thuật Trung Quốc từng mô tả là lớn hàng đầu Trái Đất.
Thiết kế chi tiết vẫn chưa được công khai. Nhiều báo cáo ước tính tổ hợp có công suất 60-70 triệu kW, sản xuất khoảng 300 tỷ kWh điện mỗi năm. Tam Hiệp có công suất 22,5 triệu kW và thường tạo ra 80-110 tỷ kWh mỗi năm. Nếu các dự báo thành hiện thực, Mặc Thoát sẽ phát lượng điện gần gấp 3 Tam Hiệp.
Riêng sản lượng 300 tỷ kWh đã tương đương nhu cầu điện hằng năm của một quốc gia công nghiệp cỡ trung bình. Nguồn điện dự kiến phục vụ Tây Tạng và được truyền về các tỉnh phía đông Trung Quốc, nơi tập trung dân cư, nhà máy cùng các đô thị tiêu thụ điện lớn.
Bắc Kinh xem công trình như nguồn năng lượng ít phát thải, góp phần bảo đảm điện cho nền kinh tế và mục tiêu trung hòa các bon vào năm 2060. Hoạt động xây dựng còn tạo nhu cầu khổng lồ về xi măng, thép, máy móc, đường giao thông và đường dây truyền tải.
Tuy nhiên, các số liệu quan trọng nhất vẫn chưa xuất hiện trong hồ sơ công khai, dung tích hồ chứa, số đập, chiều cao từng đập, số dân phải di dời, diện tích rừng bị tác động, vị trí các đường hầm dẫn nước và kết quả đánh giá môi trường toàn diện.
Tây Tạng nhận dòng điện, gánh núi đá và những cuộc di dời
Nơi đặt tổ hợp thủy điện là một trong những vùng hiểm trở và giàu sinh học nhất cao nguyên Tây Tạng. Đại hẻm vực Nhã Lỗ Tạng Bố có rừng nguyên sinh, nhiều vành đai khí hậu cùng các loài động thực vật đặc hữu. Việc mở đường, đào núi, xây đập và đưa hàng vạn lao động vào công trường sẽ tạo áp lực lớn lên khu vực vốn ít chịu tác động công nghiệp.
Mặc Thoát nằm gần nơi mảng Ấn Độ va vào mảng Á-Âu. Động đất, lở núi, dòng bùn đá và sụt trượt thường xuyên xuất hiện. Địa hình càng dốc, khối đất đá mất ổn định càng dễ lao xuống lòng sông sau mưa lớn hoặc rung chấn.
Năm 1950, trận động đất Assam-Tây Tạng mạnh khoảng 8,6 độ đã gây lở núi trên diện rộng, chặn nhiều dòng sông rồi tạo ra các đợt lũ dữ khi đập tự nhiên vỡ. Ký ức địa chất ấy khiến việc tập trung 5 nhà máy tại một vùng rung chấn mạnh trở thành mối lo vượt ra ngoài phạm vi sản xuất điện.
Các đường hầm xuyên núi có thể đưa nước qua đoạn uốn lớn để tận dụng độ chênh cao. Quá trình khoan nổ, đổ thải và thay đổi áp lực nước dưới lòng đất có nguy cơ tác động tới sườn dốc. Nếu một hồ chứa hoặc tuyến dẫn nước gặp sự cố, vùng hạ lưu dốc đứng khiến nước lũ tăng tốc rất nhanh.
Người Tây Tạng có thể nhận thêm việc làm, điện, đường giao thông, bệnh viện và nguồn thu địa phương. Nhưng phần lớn điện năng sẽ được đưa tới các khu vực tiêu thụ ở xa. Trong khi đó, cộng đồng sống gần công trường phải đối diện nguy cơ mất nhà cửa, đất canh tác, bãi chăn thả và nơi sinh hoạt tôn giáo.
Sông Nhã Lỗ Tạng Bố giữ vị trí thiêng liêng trong đời sống Tây Tạng. Đại hẻm vực quanh Namcha Barwa gắn với tín ngưỡng, tu viện và ký ức của các cộng đồng bản địa. Hồ chứa, công trường cùng khu tái định cư có thể làm biến đổi những không gian văn hóa đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
Bắc Kinh chưa công bố số người phải chuyển đi. Vì dân cư Mặc Thoát thưa hơn lưu vực Trường Giang, lượng người di dời có thể thấp hơn con số khoảng 1,3 triệu người của Tam Hiệp. Song ít dân hơn chưa đồng nghĩa tổn thất nhẹ hơn. Với một cộng đồng nhỏ, mất làng, mất đất hoặc mất nơi thờ tự có thể làm đứt đoạn cả phương thức sống.
Các tổ chức bảo vệ người Tây Tạng cho rằng người dân bản địa thiếu cơ hội tham vấn. Chính phủ Trung Quốc khẳng định sẽ ưu tiên bảo vệ sinh thái và hạn chế tác động. Hai phía đưa ra các mô tả rất xa nhau, trong lúc tài liệu kỹ thuật cùng báo cáo tái định cư chưa được công bố đầy đủ để giới nghiên cứu độc lập kiểm tra.
Dòng nước rời Tây Tạng, nỗi lo đi tới Ấn Độ và Bangladesh
Sau khi rời Tây Tạng, Nhã Lỗ Tạng Bố đi vào bang Arunachal Pradesh của Ấn Độ với tên Siang. Dòng sông tiếp tục chảy qua Assam, hợp với các phụ lưu để thành Brahmaputra, rồi tới Bangladesh với tên Jamuna. Hàng chục triệu người sống bằng nước tưới, phù sa, đánh cá và mùa lũ của hệ thống sông này.
Ấn Độ lo 5 nhà máy tại thượng nguồn có thể làm thay đổi nhịp nước theo mùa, giữ lại phù sa hoặc tạo những đợt xả lớn. Bangladesh ở xa hơn nhưng địa hình thấp, đông dân và dễ tổn thương trước cả hạn lẫn lũ. Phù sa giảm có thể ảnh hưởng độ màu mỡ của đồng ruộng, bờ sông và vùng châu thổ.
Mối nguy thường bị đẩy tới cực đoan bằng nhận định Trung Quốc có thể khóa toàn bộ Brahmaputra. Nhã Lỗ Tạng Bố giữ vai trò lớn ở thượng nguồn, song lượng mưa gió mùa cùng các phụ lưu tại Ấn Độ và Bhutan bổ sung phần nước rất đáng kể. Bắc Kinh khó làm dòng Brahmaputra biến mất. Khả năng điều tiết thời điểm nước đến, lượng phù sa và tốc độ xả mới là vấn đề khiến các nước hạ lưu lo lắng.
Trung Quốc nói dự án ưu tiên phát điện, tránh chuyển nước quy mô lớn và sẽ không gây tác động nghiêm trọng cho hạ lưu. Dù vậy, một tổ hợp bậc thang vẫn có khả năng giữ nước trong từng giai đoạn, điều chỉnh dòng chảy theo giờ hoặc theo ngày và tích trữ phù sa phía sau các đập.
Ấn Độ đã tính tới dự án thủy điện đa mục tiêu Siang Thượng công suất 11,2 triệu kW tại Arunachal Pradesh. New Delhi cho rằng hồ chứa lớn có thể tạo vùng đệm nếu Trung Quốc xả nước bất thường. Kế hoạch này lại gặp phản đối từ cộng đồng Adi vì nguy cơ ngập đất, di dời dân và tổn hại sinh kế. Một đại công trình phía thượng nguồn đang thúc đẩy thêm một đại công trình phía dưới.
Giữa Trung Quốc, Ấn Độ và Bangladesh chưa có hiệp ước phân chia nước mang tính ràng buộc cho toàn lưu vực Brahmaputra. Hợp tác chủ yếu dựa trên việc chia sẻ dữ liệu thủy văn theo mùa. Khi quan hệ hai nước căng thẳng, dòng dữ liệu từng bị gián đoạn, làm tăng nỗi lo trong mùa lũ.
Giá trị của Mặc Thoát vì thế vượt xa 300 tỷ kWh điện. Công trình đặt 5 nhà máy vào đại hẻm vực sâu nhất hành tinh, trên một dòng sông xuyên biên giới và trong vùng động đất mạnh. Tây Tạng nhận vốn đầu tư cùng nguồn điện, nhưng cũng là nơi trực tiếp chịu việc đào núi, đổi dòng, di dời và tổn thất sinh thái.
Với tổng vốn 1.200 tỷ NDT, Mặc Thoát có thể vượt Tam Hiệp về chi phí, công suất và sản lượng. Tầm vóc ấy đã được công bố. Phần chưa được công bố lại liên quan sát sườn núi, dòng sông và đời sống con người, bao nhiêu làng phải chuyển đi, bao nhiêu rừng bị mất, phù sa giảm đến mức nào và ai chịu trách nhiệm nếu tai biến xảy ra giữa dãy Himalaya.
Nhận xét
Đăng nhận xét