Độc Tài Quyền Lực - Gốc Rễ Ngăn Cản Kinh Tế Thị Trường

Độc Tài Quyền Lực - Gốc Rễ Ngăn Cản Kinh Tế Thị Trường

Nhật Ngôn

Khi quyền lực chính trị tập trung tuyệt đối vào một tổ chức hay một nhóm nhỏ, thiếu cơ chế phân chia, kiểm soát hay thay đổi quyền lực một cách hòa bình, thì quyền lực ấy nhất định sẽ thấm sâu vào mọi góc độ kinh tế.

Khi Việt Nam hội nhập ngày càng sâu rộng vào kinh tế toàn cầu và nhiều quốc gia đã công nhận quy chế kinh tế thị trường, Hoa Kỳ vẫn giữ lập trường chưa công nhận. Nguyên nhân cốt lõi, theo quan điểm này, nằm ở một thực tế không thể phủ nhận: khi tồn tại độc tài quyền lực, cạnh tranh kinh tế tự do và bình đẳng là điều không thể. Và nếu không có cạnh tranh tự do — linh hồn của kinh tế thị trường — thì dù có đủ mọi hình thức bên ngoài, đó cũng không phải là nền kinh tế thị trường thực sự.

Kinh tế thị trường tự do được xây dựng trên một nguyên tắc tối thiểu và không thể thương lượng: mọi chủ thể kinh tế đều bình đẳng trước pháp luật, không ai được dùng quyền lực chính trị để tạo ưu thế hay trấn áp đối thủ. Cạnh tranh chỉ thực sự tự do khi quy tắc được công khai, áp dụng thống nhất, và không có ai đứng trên luật lệ. Về bản chất, quyền lực chính trị chỉ nên đóng vai trò là trọng tài trung lập cho các bên tham gia thị trường: viết luật công khai, thi hành thống nhất, và phán xử công bằng, không thiên vị ai. Nhưng khi quyền lực chính trị vừa là người ra luật, vừa trực tiếp tham gia cạnh tranh, lại vừa nắm luôn quyền phân xử — tức là một bên vừa làm trọng tài vừa ra sân thi đấu — thì sân chơi lập tức nghiêng về phía quyền lực. Khi đó, nền kinh tế không còn là kinh tế thị trường nữa, mà trở thành một hệ thống do quyền lực chi phối, nơi kết quả được định đoạt trước khi cuộc cạnh tranh bắt đầu.

Khi quyền lực chính trị tập trung tuyệt đối vào một tổ chức hay một nhóm nhỏ, thiếu cơ chế phân chia, kiểm soát hay thay đổi quyền lực một cách hòa bình, thì quyền lực ấy nhất định sẽ thấm sâu vào mọi góc độ kinh tế. Đó không chỉ là sự can thiệp vào thị trường, mà là chi phối toàn bộ quy tắc chơi: ai được phép tham gia, ai nhận được nguồn lực ưu tiên, ai được bảo vệ và ai bị hạn chế — tất cả đều do quyền lực quyết định, chứ không do năng lực hay hiệu quả kinh tế.

Độc tài quyền lực tạo ra một hệ thống đặc quyền, nơi cạnh tranh bị thay thế bằng sự ưu ái. Các doanh nghiệp gắn liền với quyền lực — như doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp “sân sau” của quan chức — được cấp vốn dễ dàng, sử dụng đất đai không qua đấu giá, nhận hợp đồng lớn mà không đấu thầu, và được bảo vệ khỏi sự cạnh tranh. Trong khi đó, doanh nghiệp tư nhân, dù năng động và hiệu quả hơn, phải đối mặt với rào cản pháp lý, khó tiếp cận nguồn vốn, và luôn ở vị thế bất lợi khi cạnh tranh với những đơn vị có hậu phương là quyền lực nhà nước. Khi đó, không phải thị trường lựa chọn người thắng, mà là quyền lực lựa chọn người thắng. Cạnh tranh tự do bị tiêu diệt ngay từ trong trứng nước, vì từ đầu đã không có sân chơi bình đẳng.

Điều này được minh chứng qua bài học Bolivia những năm 1990. Báo cáo năm 1997 đã chỉ ra rõ ràng: Những cải cách theo hướng thị trường mà cộng đồng quốc tế thúc đẩy không những không làm người dân thịnh vượng, mà nhiều vùng còn nghèo hơn. Lý do không phải thị trường sai, mà là thị trường được đặt trong khung chính trị độc quyền, nơi quyền lực không bị giới hạn và giám sát. Các chính sách mở cửa được thực thi trong bóng tối, thiếu minh bạch; những người nắm quyền đã lợi dụng sự thay đổi để phân chia tài sản quốc gia cho chính mình và phe cánh. Kết quả: Thị trường chỉ có hình thức, bản chất lại trở thành công cụ làm giàu cho giới nắm quyền, trong khi đại đa số người dân không được hưởng lợi gì. Bài học ấy có giá trị phổ quát: bất cứ nơi nào quyền lực chính trị không bị giới hạn, dù có áp dụng mô hình thị trường nào đi nữa, cạnh tranh tự do cũng không bao giờ nảy nở.

Trở lại với Việt Nam, quan điểm của Hoa Kỳ cho rằng dù có nhiều cải cách kinh tế, sự độc quyền chính trị vẫn hoàn toàn nguyên vẹn, và quyền lực nhà nước vẫn chi phối sâu sắc mọi hoạt động kinh tế. Pháp luật chưa thực sự độc lập, chính sách có thể thay đổi theo ý muốn của cơ quan có thẩm quyền, và việc ra quyết định thường thiếu sự minh bạch và giải trình. Khi không có cơ chế giám sát thực sự độc lập, không có tự do ngôn luận và báo chí để phơi bày những hành vi lạm dụng quyền lực, thì các quy tắc cạnh tranh bình đẳng dù có được viết ra trên giấy, cũng không bao giờ được thi hành một cách công bằng. Khi quyền lực có thể tùy tiện thay đổi luật lệ và phân định ai được gì, cạnh tranh tự do chỉ là một ảo tưởng.

Độc tài quyền lực còn phá vỡ nền tảng tâm lý và xã hội của cạnh tranh tự do. Khi mọi người nhận thấy thành công không đến từ nỗ lực, sáng tạo hay chất lượng sản phẩm, mà đến từ quan hệ với quyền lực, thì họ sẽ không đầu tư vào nâng cao năng lực, mà sẽ đầu tư vào việc xây dựng quan hệ chính trị, tìm kiếm đặc quyền. Đó là sự méo mó cơ bản, làm kiệt quệ động lực phát triển thực sự của nền kinh tế. Và khi đó, dù có bao nhiêu chính sách mở cửa, bao nhiêu hiệp định thương mại, bản chất của kinh tế thị trường vẫn không tồn tại — vì linh hồn của nó, đó là cạnh tranh tự do, đã bị quyền lực bóp nghẹt từ trong gốc rễ. Thay vì đóng vai trò trọng tài công bằng cho các bên tham gia thị trường, quyền lực chính trị lại nghiêng về bảo vệ sự độc quyền của doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp liên kết với giới quan chức.

Tóm lại, mối quan hệ giữa độc tài quyền lực và cạnh tranh tự do là một mâu thuẫn cơ bản, không thể hòa giải. Khi quyền lực chính trị không bị giới hạn, cạnh tranh kinh tế tự do không thể tồn tại. Và khi không có cạnh tranh tự do, thì không thể có nền kinh tế thị trường theo đúng nghĩa. Đây chính là lý do cốt lõi khiến nhận thức về quy chế kinh tế thị trường còn khác biệt. Để thay đổi điều đó, không chỉ cần cải cách kinh tế, mà trước hết phải giải quyết gốc rễ: xây dựng một trật tự mà quyền lực được giới hạn, giám sát và phân chia, để không ai có thể vừa ra luật, vừa tham gia cạnh tranh, vừa nắm quyền phán xử — một trật tự nơi quyền lực thực sự chỉ là trọng tài trung lập, chứ không phải là người chơi và người phán xử cùng lúc. Chỉ khi đó, cạnh tranh tự do mới thực sự tồn tại — và chỉ khi đó, nền kinh tế thị trường mới hoàn chỉnh.

Nhật Ngôn - Việt Nam Thời Báo